Nếu đang ở nhà dân mà gia đình có việc lớn, nguyên tắc là hỏi chủ nhà một câu thẳng: "Nhà mình bận, con ở tiếp có phiền không, hay con sang chỗ khác?" Với đám giỗ, đám cưới, mùa hái cà phê, phần lớn gia đình vẫn giữ khách và còn mời cùng vui; với nhà có tang hoặc người ốm nặng, khách nên chủ động xin đi. Ở lại hay đi, bạn đều có thể giúp một tay và góp một phần cho phải lẽ.
Quanh hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, Lâm Đồng), phần lớn gia đình sống bằng cà phê, tiêu, cây ăn trái. Những ngày nhà có việc, hàng xóm kéo đến phụ, bếp đỏ lửa từ sáng sớm, sân đầy người. Với khách lạ, đây vừa là dịp hiếm để thấy đời sống thật, vừa là lúc dễ trở thành người thừa nếu không biết đứng ở đâu.
Bài này đi qua từng trường hợp hay gặp và việc khách nên làm. Các mục áp dụng cho nhà người Kinh lập nghiệp lẫn nhà đồng bào, chỉ khác nhau ở chi tiết; khi nghi ngờ, cứ làm theo lời chủ nhà.
Vì sao nên hỏi lịch nhà từ lúc thoả thuận?
Phần lớn tình huống khó xử đến từ chỗ khách không biết trước. Khi thoả thuận ở nhà dân, ngoài chuyện phòng, ăn, tiền, hãy hỏi thêm: "Mấy ngày đó nhà mình có việc gì không?" Một câu hỏi như vậy cho gia đình cơ hội nói ra những thứ họ ngại nhắc, như ngày giỗ ông, đám cưới con cháu bên nội, đợt hái cà phê thuê người.
Biết trước, bạn có thể dời ngày, chọn nhà khác, hoặc chuẩn bị tinh thần ở trong một ngôi nhà đông vui. Gia đình cũng biết trước để sắp chỗ cho khách, không phải xoay xở vào phút chót.
Lịch ở vùng nông nghiệp còn theo mùa: vào mùa hái cà phê, nhiều nhà đi rẫy từ tờ mờ sáng đến tối, bữa cơm muộn và đơn giản, không còn người ở nhà chuyện trò với khách. Những tháng mưa, đường vào rẫy lầy, có nhà ở nhà nhiều hơn. Hỏi chủ nhà mùa nào họ rảnh, thay vì đoán theo lịch nghỉ lễ của thành phố.
Nếu gia đình bảo có việc mà vẫn nhận khách, đừng coi đó là lời mời khách sáo. Nhiều nhà thật lòng muốn khách ở để thêm vui. Điều bạn cần làm là biết vị trí của mình trong những ngày đó.
Nhà có đám giỗ: ở lại, phụ giúp và góp lễ
Ở lại được không? Thường là được. Với nhiều gia đình, khách đến đúng ngày giỗ là có duyên, được mời ngồi mâm cùng họ hàng. Nếu chủ nhà mời, nhận lời; nếu chủ nhà không nhắc, hỏi họ có muốn bạn ra ngoài ăn trưa cho nhà rộng chỗ không.
Góp lễ thế nào? Không bắt buộc, nhưng góp một phần cho phải là lẽ thường: một gói trà, hộp bánh, chai dầu ăn, hoặc một phong bì nhỏ đưa cho chủ nhà với câu "con xin góp nén nhang cho ông bà". Hỏi chủ nhà trước khi tự thắp hương, có nhà muốn khách thắp, có nhà để người trong họ làm.
Phụ giúp việc gì? Việc khách làm tốt nhất là những việc không cần biết nếp nhà: khuân bàn ghế, rửa bát, nhặt rau, trông trẻ con chạy quanh sân. Đừng nhảy vào nấu món chính hay bày mâm cúng; đó là việc của người trong nhà.
Ăn uống và rượu. Ngày giỗ thường có rượu. Uống theo sức, nhận chén mời bằng hai tay, nếu không uống thì xin phép bằng nước. Đừng ngồi lại bàn rượu quá lâu sau khi họ hàng đã về.
Ảnh ngày giỗ. Không chụp bàn thờ, mâm cúng, người đang khấn. Muốn chụp cảnh sân đông người, hỏi chủ nhà trước. Nhiều họ hàng ở xa về chỉ gặp nhau mỗi năm một lần; nếu được nhờ chụp ảnh cả nhà, đó là việc khách làm rất có ích, chụp xong gửi lại cho chủ nhà.
Giờ giấc ngày giỗ. Bếp thường đỏ lửa từ rất sớm, có nhà làm cỗ từ chiều hôm trước. Dậy sớm hơn mọi ngày, gấp chăn, dọn phòng gọn, vì họ hàng có thể cần chỗ để đồ hay nghỉ trưa. Ăn sáng ở ngoài cho nhà đỡ một mâm cũng là cách giúp.
Nhà có đám cưới hoặc nhà bên cạnh có đám cưới
Mùa cưới ở vùng quê thường rơi vào những tháng nông nhàn, sau thu hoạch, và dịp quanh Tết. Đám cưới có thể kéo dài từ chiều hôm trước, với loa đài, rạp dựng ngoài sân, tiệc đến khuya. Nếu đám cưới ở chính nhà bạn ở, gia đình gần như không còn thời gian cho khách, và phòng bạn có khi là chỗ họ hàng xa cần ngủ nhờ.
Hỏi thật lòng: nhà có cần phòng không, con có nên sang chỗ khác một hai đêm không. Nếu gia đình vẫn giữ bạn lại và mời dự tiệc, hãy đi, mặc gọn gàng, mừng một phong bì vừa phải ghi lời chúc, và ngồi ở mâm được xếp. Khách lạ không nên lên phát biểu, không cầm micro hát nếu không được mời nhiều lần.
Nếu đám cưới là của nhà bên cạnh, tiếng loa có thể vang tới khuya. Đây là chuyện của xóm, chủ nhà nơi bạn ở cũng không làm gì được. Mang theo nút tai, hoặc nhờ chủ nhà xếp phòng phía xa. Đừng sang nhà người ta nhờ vặn nhỏ loa; nếu thật sự cần, nhờ chủ nhà nói giúp.
Được mời dự cưới ở vùng hồ là kỷ niệm đáng nhớ, nhưng đừng biến nó thành buổi quay phim. Cô dâu chú rể không phải nhân vật cho tài khoản mạng xã hội của khách.
Nhà có tang hoặc có người ốm nặng: khi nào khách nên đi
Đây là những trường hợp khách nên chủ động nhất, vì gia đình khó mở lời bảo khách đi:
| Tình huống | Khách nên làm gì | Góp phần thế nào |
|---|---|---|
| Nhà có người mất trong lúc bạn đang ở | Chia buồn, hỏi có cần giúp việc gì gấp, rồi xin phép sang chỗ khác trong ngày | Phong bì phúng viếng gửi chủ nhà, thắp hương nếu gia đình mời |
| Nhà có tang trước ngày bạn đến | Gọi hỏi, gần như chắc chắn nên dời hoặc đổi chỗ ở | Có thể gửi lời chia buồn qua người giới thiệu |
| Người già trong nhà ốm nặng, nằm một chỗ | Giữ yên, hỏi chủ nhà có muốn bạn đổi chỗ không | Giúp chở đi khám nếu gia đình nhờ, mua thuốc theo đơn |
| Có người cấp cứu ban đêm | Hỏi gia đình cần gì, giúp gọi xe, trông nhà, trông trẻ | Đừng tự quyết thay gia đình chuyện đi viện |
| Trẻ nhỏ trong nhà ốm sốt | Nói nhỏ, ra ngoài nhiều hơn, không mang trẻ nhà mình lại gần | Hỏi có cần mua gì ở chợ xã không |
Ở nhà có tang, ăn mặc kín đáo, màu tối, không cười đùa to, không chụp ảnh. Khi xin đi, nói gọn: "Nhà mình đang lo việc, con không dám làm phiền, con xin sang chỗ khác." Tiền ở những đêm còn lại, nếu đã trả trước, đừng đòi lại; nếu gia đình chủ động trả, nhận và cảm ơn.
Mùa hái cà phê: khách ở được, nhưng phải tự lo nhiều hơn
Mùa thu hoạch cà phê quanh hồ Tà Đùng thường rơi vào cuối năm, khoảng những tháng mùa khô bắt đầu. Đây là lúc cả nhà ra rẫy, có nhà thuê thêm người hái, sân nhà biến thành sân phơi, gian ngoài chất đầy bao tải. Khách đến ở lúc này sẽ thấy một nhà vườn đúng nghĩa, nhưng cũng phải chấp nhận nhiều thứ.
Bữa sáng có thể chỉ là gói xôi, ổ bánh mì mua từ tối hôm trước; bữa tối muộn sau khi đổ cà phê ra sân. Không ai rảnh để ngồi uống trà chuyện trò, không ai đưa bạn ra bến thuyền. Hãy hỏi chủ nhà xem họ có muốn bạn tự lo bữa trưa, tự đi lại, và báo trước nếu bạn sẽ ăn tối ở ngoài.
Nếu bạn muốn ra rẫy phụ hái, hỏi trước. Có nhà vui vì có thêm tay, có nhà ngại vì khách không quen sẽ làm gãy cành, hái lẫn quả xanh, hoặc bị ong đốt, trượt dốc. Nếu được cho theo, mặc áo dài tay, mang găng, đi giày bám, nghe người nhà chỉ cách hái, và đừng coi đó là trò chơi. Một buổi hái vài giờ là đủ để hiểu công việc; đừng ở lì cả ngày rồi trở thành người khác phải trông.
Đi lại trong sân phơi cũng có luật: không giẫm lên lớp cà phê đang phơi, không dắt xe qua, không để trẻ con nhà mình nghịch. Khi trời chuyển mưa, cả nhà sẽ chạy ra cào cà phê vào; đó là lúc bạn có thể phụ một tay mà ai cũng quý.
Góp tiền, góp quà khi nhà có việc: mức nào là vừa?
Không có mức chung, nhưng có vài nguyên tắc giúp bạn không quá ít, cũng không làm gia đình khó nhận:
- Hỏi người giới thiệu hoặc hàng xóm người ta thường mừng, thường phúng bao nhiêu. Khách lạ góp ngang người quen trong xóm là hợp, không cần hơn nhiều.
- Phong bì đưa tận tay chủ nhà hoặc bỏ vào hòm, đĩa đặt sẵn nếu có, ghi tên mình và lời chúc hay lời chia buồn ngắn.
- Quà bằng hiện vật như trà, bánh, đường, dầu ăn hợp với đám giỗ; đám tang thường nhận nhang, nến hoặc phong bì; đám cưới thường nhận phong bì.
- Đừng gộp tiền ở với tiền mừng. Tiền ở là thoả thuận của bạn với gia đình; tiền mừng, tiền phúng là phần riêng, đưa riêng.
- Không biết thì góp bằng công. Một buổi rửa bát, khuân bàn ghế, chở hộ đồ từ chợ xã về, nhiều khi được nhớ lâu hơn phong bì.
Điều quan trọng không phải con số mà là lời nói khi đưa. Một câu chúc ngắn, một câu chia buồn thật lòng, nói bằng giọng nhỏ nhẹ, là đủ để gia đình thấy mình được tôn trọng.
Khi bạn là người phải đổi chỗ ở giữa chừng
Có những lúc xin đi là lựa chọn đúng, và bạn cần một chỗ khác ngay trong ngày. Trước khi lên đường, nên có sẵn số liên lạc của một hai homestay trong vùng, phòng khi phải chuyển. Nhờ chủ nhà gọi giúp cũng được, nhưng trong lúc nhà có việc, đừng bắt họ lo thêm chuyện này.
Khi rời đi, dọn sạch phòng, gấp chăn, trả lại đồ mượn. Chào từng người lớn trong nhà, nhắn với người giới thiệu là bạn đã đổi chỗ, để họ không bị gia đình trách. Nếu còn ở trong vùng, có thể quay lại thăm khi việc nhà đã xong, mang theo chút quà nhỏ.
Đừng viết đánh giá chê chỗ ở vì gia đình bận việc lớn. Đó không phải lỗi phục vụ. Nếu cần kể lại cho bạn bè, kể như một chuyện bất ngờ của chuyến đi, không nêu tên gia đình, không đăng ảnh đám tang hay người ốm.
Nếu chuyến đi có người đi cùng, bàn với nhau trước khi nói với chủ nhà, để cả nhóm cùng một ý: ở lại hay đi, góp chung hay góp riêng. Đừng để mỗi người nói một kiểu trước mặt gia đình đang lo việc. Người lớn tuổi nhất hoặc người đã liên lạc từ đầu nên là người thay mặt cả nhóm nói chuyện.
Khi về đến nhà, một tin nhắn hỏi thăm sau vài hôm, kiểu "việc nhà mình đã xong chưa, mọi người có khoẻ không", cho gia đình biết bạn vẫn nhớ đến họ, không phải chỉ là người khách đã trả tiền rồi đi.
Câu hỏi thường gặp
Đang ở nhà dân mà nhà có đám giỗ thì có nên ở lại không?
Thường là nên, nếu chủ nhà giữ lại. Nhiều gia đình coi khách đến đúng ngày giỗ là có duyên. Góp một phần nhỏ như gói trà, hộp bánh hoặc phong bì, phụ những việc như khuân bàn ghế, rửa bát, không tự ý thắp hương khi chưa hỏi.
Nhà dân có người mất khi mình đang ở thì làm gì?
Chia buồn, hỏi gia đình có cần giúp gì gấp, rồi xin phép sang chỗ khác trong ngày. Gửi phong bì phúng viếng cho chủ nhà, ăn mặc kín đáo, không chụp ảnh. Tiền ở đã trả trước thì không đòi lại.
Đi đám cưới ở quê mừng bao nhiêu là vừa?
Không có mức chung. Hỏi người giới thiệu hoặc hàng xóm xem trong xóm thường mừng bao nhiêu, khách lạ góp ngang người quen là hợp. Đưa phong bì có ghi tên và lời chúc, ngồi đúng mâm được xếp, không tự lên phát biểu.
Mùa hái cà phê có nên đến ở nhà dân Tà Đùng không?
Được, nhưng phải tự lo nhiều hơn: cả nhà đi rẫy từ sáng sớm, bữa ăn muộn và đơn giản, ít người chuyện trò hay đưa đón. Muốn phụ hái phải hỏi trước, mặc áo dài tay, đi giày bám và nghe người nhà chỉ cách làm.
Làm sao biết trước nhà dân có việc vào ngày mình đến?
Hỏi thẳng khi thoả thuận: mấy ngày đó nhà mình có việc gì không, có giỗ, cưới hay đợt hái cà phê không. Gia đình thường ngại tự nhắc. Biết trước, bạn có thể dời ngày, đổi nhà hoặc chuẩn bị tinh thần ở trong một nhà đông người.
Nhà dân bận việc lớn có nên viết đánh giá chê không?
Không nên. Gia đình bận việc giỗ, cưới, tang hay người ốm không phải lỗi phục vụ. Nếu có kể lại, kể như chuyện bất ngờ của chuyến đi, không nêu tên gia đình, không đăng ảnh đám tang hay người đang ốm.