Nếu bạn ăn chay, dị ứng một món, kiêng thịt nào đó hay không uống rượu, hãy nói với nhà dân ngay khi hỏi chỗ ở, nhắc lại khi đến, và nói bằng lý do đơn giản, không giải thích dài. Gia đình nấu cơm cho cả nhà và cho bạn từ những gì họ có; biết trước thì họ đổi món dễ, biết lúc dọn mâm thì vừa ngại vừa khó xoay.
Bữa cơm ở nhà dân quanh hồ Tà Đùng (Lâm Đồng) không có thực đơn. Đó là mâm cơm nhà làm vườn: rau trong vườn, rau rừng mua lại, cá hồ, gà nhà nuôi, thịt mua từ chợ xã, món kho, món xào, nồi canh. Chủ nhà mời bạn ăn như mời người nhà, và mời rượu như mời người nhà, nên chuyện kiêng khem cần khéo một chút.
Bài này bàn riêng chuyện ăn uống đặc biệt khi ở nhà dân: nói lúc nào, nói thế nào, tự mang gì, và từ chối rượu ra sao mà không làm mất vui bữa cơm. Chuyện đặt cơm và ăn chung mâm nói chung đã có bài riêng trong chuyên mục ở cùng chủ nhà.
Nói trước lúc nào và nói thế nào?
Thời điểm nói quan trọng không kém cách nói. Bảng dưới gợi ý từng lúc, từng câu:
| Lúc | Nói gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Khi hỏi chỗ ở | Nhà em có một người ăn chay trường, một người dị ứng tôm cua | Để chủ biết có nhận được không, có cần đi chợ thêm không |
| Khi chốt ngày | Nhắc lại trong tin nhắn xác nhận | Nhà dân ít ghi chép, dễ quên |
| Khi vừa đến | Nhắc lại với người nấu, thường là cô chú hoặc chị trong nhà | Người nghe điện thoại có khi không phải người nấu |
| Trước bữa đầu | Hỏi nhẹ món nào có tôm, có nước mắm, có mỡ | Kiểm tra lại cho chắc, nhất là dị ứng nặng |
| Khi được mời rượu | Con xin phép không uống, con uống nước thay | Nói sớm, nói một lần, rõ ràng |
Câu nói càng đơn giản càng dễ hiểu. "Con ăn chay" dễ hiểu hơn một bài giảng về lý do ăn chay. "Con bị dị ứng tôm, ăn vào là nổi mẩn khó thở" rõ hơn "con không hợp hải sản lắm". Với dị ứng nặng, nói rõ hậu quả để gia đình hiểu đây không phải chuyện kén ăn.
Nếu trong đoàn có nhiều người kiêng khác nhau, gom lại thành một danh sách ngắn, nhắn một lần cho chủ nhà, thay vì mỗi người gọi một cuộc. Người nấu ở nhà dân thường là cô chú lớn tuổi; một danh sách rõ ràng, chữ to, đọc một lần là nhớ, giúp họ đỡ rối hơn nhiều.
Ăn chay ở nhà dân: những điểm hay bị sót
Với gia đình người Kinh ở vùng vườn, "ăn chay" có khi được hiểu là không ăn thịt, nhưng vẫn dùng nước mắm, mỡ heo để xào, nước luộc gà nấu canh. Nếu bạn ăn chay trường, không dùng cả nước mắm, hành tỏi hay trứng sữa, hãy nói cụ thể: "Con ăn chay, không ăn nước mắm, không mỡ, xào bằng dầu ăn giúp con."
Rau trong vườn nhà dân quanh hồ thường dồi dào: rau lang, bí, đậu, cải, mướp, thêm măng, đọt rau rừng tuỳ mùa. Một đĩa rau xào dầu, chén đậu phụ, quả trứng (nếu bạn ăn trứng) là đủ cho người ăn chay. Bạn có thể mang theo chai nước tương, gói nấm khô, đậu phụ mua dọc đường để chủ nhà dễ nấu, và nói rõ đó là phần bạn góp.
Mâm chung có cả món mặn và món chay, nên xin một cái đĩa riêng hoặc xin gắp món chay trước khi người khác gắp lẫn. Đừng ngại; gia đình thường thấy được giúp đỡ hơn là bị phiền.
Những ngày rằm, mùng một, nhiều gia đình người Kinh cũng ăn chay, khi đó bạn sẽ ăn rất dễ. Ngược lại, ngày giỗ, ngày nhà làm thịt gà đãi khách, mâm có thể toàn món mặn; báo trước để nhà để riêng cho bạn một đĩa rau.
Dị ứng thức ăn: vùng xa nên chuẩn bị kỹ hơn
Biết rõ mình dị ứng gì. Tôm, cua, cá, đậu phộng, trứng, sữa, mỳ chính… Nói tên món cụ thể, không nói chung chung. Những món như mắm tôm, ruốc, dầu đậu phộng hay bị quên vì không nhìn thấy trong đĩa.
Hỏi về gia vị và dầu. Nhiều nhà xào bằng dầu đậu phộng, rang đậu phộng rắc lên rau, kho cá chung nồi. Với người dị ứng nặng, hỏi riêng về dầu, nồi, chảo.
Mang theo thuốc của mình. Quanh hồ, cơ sở y tế gần nhất là trạm y tế xã, bệnh viện thì ở xa hơn nhiều, phải đi một quãng đường đồi dài, ban đêm hay trời mưa càng chậm. Người có tiền sử dị ứng nặng nên mang theo thuốc bác sĩ đã kê, để ở chỗ dễ lấy, và nói với một người trong đoàn cách dùng.
Báo cho chủ nhà biết nếu có chuyện. Nếu sau bữa ăn bạn thấy ngứa, khó thở, chóng mặt, báo ngay cho chủ nhà và người đi cùng. Chủ nhà biết đường nhanh nhất ra trạm y tế và có thể gọi người giúp.
Đừng ăn thử "một chút cho vui". Gia đình mời món đặc biệt của nhà, như cá hồ kho, gà nướng, bạn có thể khen, cảm ơn mà không ăn. Một lời từ chối rõ ràng tốt hơn một cơn dị ứng giữa vùng xa, cách bệnh viện cả một quãng đường đồi.
Từ chối rượu cho khéo, giữ vui bữa cơm
Ở nhiều nhà vùng vườn, rượu là cách thể hiện lòng hiếu khách. Bữa tối có khách, chủ nhà, hàng xóm sang chơi, có thể có chai rượu trắng, rượu ngâm. Người mời thật lòng, và lời mời có khi lặp lại vài lần. Từ chối không phải bất lịch sự, nếu bạn làm đúng cách.
Cách tốt nhất là nói sớm. Trước khi rót, hoặc ngay lần mời đầu tiên: "Dạ con không uống được rượu, con xin uống nước, con cảm ơn chú." Lý do đơn giản như đang uống thuốc, phải lái xe sáng mai, sức khoẻ không cho phép, đều được chấp nhận. Đừng nói "con uống ít thôi" nếu bạn không định uống, vì như vậy là mở cửa cho những lần mời tiếp.
Cầm ly nước hoặc ly trà, nâng lên khi người khác nâng ly, nói một câu chúc. Bạn vẫn tham gia bữa cơm mà không cần uống. Nếu trong đoàn có người uống được, để người đó đối ẩm với chủ nhà, bạn ngồi cùng trò chuyện.
Nếu bị ép nhiều lần, hãy nói rõ hơn một lần và giữ thái độ vui vẻ. Phần lớn người lớn sẽ thôi. Nếu bữa cơm kéo dài quá khuya, bạn có thể xin phép về phòng trước, cảm ơn, chúc cả nhà ngủ ngon.
Với người uống được, hãy nhớ mình đang ở nhà người ta, sáng mai còn đường đồi. Uống vừa phải, không ép lại chủ nhà, không ngồi tới khuya làm phiền những người trong nhà còn phải dậy sớm ra vườn.
Nước uống, trà và cà phê nhà làm: uống gì cho yên tâm
Nước uống ở nhà dân vùng vườn thường là nước giếng khoan hoặc nước dẫn từ khe về bồn, được đun sôi để uống, hoặc pha trà, pha cà phê. Phần lớn gia đình có ấm nước sôi để nguội hoặc bình nước lọc mua từ đại lý trong xã. Ngày đầu, hỏi bình nào là nước uống được, đừng tự hứng ở vòi.
Người dạ dày yếu, trẻ nhỏ, người lớn tuổi đi cùng nên mang theo vài chai nước đóng chai cho những ngày đầu, nhất là khi chưa quen nước vùng mới. Đây không phải chê nước nhà, chỉ là cẩn thận với cơ thể mình; nói nhẹ nhàng là gia đình hiểu.
Cà phê là thứ khách được mời nhiều nhất. Nhiều nhà quanh hồ tự rang, tự xay từ hạt trong vườn, pha phin đặc, có khi pha sẵn cả ấm để trên bàn. Người không quen cà phê đặc, người mất ngủ, người đang uống thuốc nên nhận một ly nhỏ, pha loãng, hoặc xin uống trà. Từ chối cà phê buổi tối không ai trách.
Trà ở nhiều nhà là trà xanh hoặc trà mua ngoài chợ, nấu ấm to để cả nhà uống trong ngày. Nước rễ cây, lá cây hay nấm phơi khô nấu uống theo thói quen của một số nhà thì nên hỏi đó là gì trước khi uống nếu bạn đang mang thai, có bệnh mãn tính hay đang dùng thuốc. Hỏi để biết, không phải để nghi ngờ.
Kiêng món vì sức khoẻ, vì sở thích hay vì không quen
Không phải ai cũng ăn chay hay dị ứng, nhưng nhiều người kiêng món vì những lý do khác. Mỗi loại nên xử lý một chút khác nhau:
- Kiêng vì bệnh: tiểu đường, gút, huyết áp, dạ dày. Nói ngắn gọn "con đang kiêng ngọt, kiêng mặn", gia đình sẽ hiểu. Không cần kể bệnh án.
- Kiêng vì phụ nữ mang thai, cho con bú: có thể nhờ nhà nấu chín kỹ, ít cay. Người lớn tuổi trong nhà thường rất ân cần với chuyện này.
- Kiêng vì tín ngưỡng hay nếp gia đình: không ăn thịt chó, thịt trâu, thịt bò, nội tạng. Nói đơn giản "con không ăn món này", không cần giải thích thêm.
- Không quen món lạ: rau rừng đắng, măng chua, cá khô, món nhà muối hay ủ theo cách riêng của gia đình mà bạn chưa ăn bao giờ. Có thể nếm một chút để tỏ lòng, nếu không ăn được thì khen và để lại, đừng nhăn mặt.
- Trẻ nhỏ đi cùng kén ăn: mang theo ít đồ ăn quen của trẻ, như bánh, sữa, để không phải nhờ nhà nấu riêng nhiều bữa.
Đừng bình luận món của nhà là "lạ", "kỳ", "ăn không nổi" trước mặt gia đình, kể cả khi nói đùa với người cùng đoàn. Món ăn là cái gia đình tự hào, nhất là món nấu bằng thứ họ tự trồng, tự nuôi.
Góp phần vào bữa ăn: cách cảm ơn khi đã nhờ nấu riêng
Khi gia đình phải nấu riêng cho bạn, như thêm đĩa rau chay, đổi món cá thành món khác, xào riêng bằng dầu, đó là công sức thêm. Bạn có thể góp phần bằng cách mang theo nguyên liệu: đậu phụ, nấm, nước tương, trái cây mua từ chợ trên đường. Đưa cho người nấu khi đến, nói rõ "con mua thêm để nhà nấu cho con với cả nhà".
Một cách khác là phụ bếp những việc nhẹ: nhặt rau, rửa rau, dọn bàn. Không phải nhà nào cũng để khách vào bếp, nhưng đề nghị thì luôn được ghi nhận. Nếu tiền ăn đã thoả thuận chung, bạn không cần trả thêm, nhưng một lời cảm ơn riêng với người nấu lúc về là điều nên làm.
Cuối cùng, ăn hết phần đã nấu riêng cho mình. Một đĩa rau chay bỏ thừa vì no trước làm người nấu thấy công mình không được trân trọng. Ăn không hết thì nói trước, để lần sau nhà nấu ít hơn.
Nếu bạn ở nhiều ngày, đến hôm thứ hai thứ ba có thể bàn với người nấu một thực đơn đơn giản lặp lại, như rau xào, canh bí, đậu phụ sốt, để nhà khỏi phải nghĩ món mỗi bữa. Người nấu thường thấy nhẹ nhõm khi khách nói rõ mình thích món nào nhất trong mấy bữa đã ăn. Nói được món mình thích cũng là một lời khen thật lòng, đáng hơn những câu khen chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay có nên ở nhà dân Tà Đùng không?
Được, vườn nhà dân quanh hồ thường nhiều rau, đậu, bí, măng. Điều cần là nói trước, nói cụ thể có ăn nước mắm, trứng, hành tỏi không, và mang thêm ít đậu phụ, nấm, nước tương để nhà dễ nấu.
Không uống rượu được thì từ chối chủ nhà thế nào?
Nói sớm ngay lần mời đầu, lý do đơn giản như đang uống thuốc hay sáng mai lái xe, rồi nâng ly nước hoặc trà khi mọi người nâng ly. Đừng nói uống ít thôi nếu không định uống, vì sẽ bị mời tiếp.
Dị ứng nặng có nên ăn cơm nhà dân ở vùng xa không?
Có thể, nếu bạn nói rõ món dị ứng và hậu quả, hỏi kỹ về dầu, gia vị, mang thuốc bác sĩ đã kê. Cơ sở y tế quanh hồ không gần, nên người dị ứng nặng cần cẩn thận hơn ở thành phố.
Có nên mang đồ ăn riêng khi ở nhà dân không?
Nên mang ít đồ ăn vặt, đồ ăn quen của trẻ, nguyên liệu cho chế độ ăn đặc biệt. Đưa nguyên liệu cho người nấu là cách góp phần. Tránh tự nấu riêng trong bếp nhà khi chưa được mời.
Thấy món lạ không ăn được thì làm sao?
Nếm một chút để tỏ lòng nếu được, không ăn được thì khen và để lại, chuyển sang món khác. Đừng bình luận món lạ hay kỳ trước mặt gia đình. Người nấu sẽ hiểu nếu bạn nói nhẹ nhàng là chưa quen. Có khi họ còn kể cho bạn nghe món đó làm từ gì, ăn vào mùa nào.
Có cần trả thêm tiền khi nhờ nhà nấu riêng không?
Nếu tiền ăn đã thoả thuận chung thì không bắt buộc. Bạn có thể góp nguyên liệu, phụ việc nhẹ trong bếp, và cảm ơn riêng người nấu lúc về. Nếu nhờ nấu riêng nhiều bữa, nên hỏi chủ nhà có cần gửi thêm không.