Khi ở nhà dân quanh hồ Tà Đùng, mọi tấm ảnh có người, có góc riêng trong nhà, có biển số xe, giấy tờ hay đồ đạc của gia đình đều nên hỏi trước khi chụp, và hỏi thêm một lần trước khi đăng. Phong cảnh hồ, đồi, mây thì cứ chụp thoải mái. Quay video dài, phát trực tiếp, làm nội dung kiếm tiền là chuyện khác hẳn, phải nói rõ với chủ nhà từ khi thoả thuận chỗ ở.
Theo Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 32), cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình: việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý, và dùng hình ảnh người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho người đó, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Đó là luật; còn ở nhà dân, lý do gần gũi hơn: gia đình cho bạn vào nhà vì tin bạn, và một tấm ảnh đăng sai có thể khiến họ bị hàng xóm, họ hàng hay người lạ trên mạng bàn tán. Quy định cụ thể có thể được sửa đổi, nên khi dùng ảnh vào việc kinh doanh, hãy kiểm văn bản hiện hành.
Bài này tách từng loại ảnh, cách hỏi, cách đăng, và chuyện quay video. Ảnh trẻ con đã có bài riêng; ở đây nói về người lớn, nhà cửa và đời sống gia đình.
Chụp gì cần hỏi, chụp gì không cần?
Không phải tấm ảnh nào cũng phải xin phép. Bảng dưới đây chia theo mức độ, để bạn khỏi hỏi quá nhiều mà cũng không sót chỗ cần hỏi:
| Loại ảnh | Cần hỏi không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hồ, đồi, mây, đường làng nhìn từ sân | Không cần | Tránh lọt người nhà đang tắm giặt, thay đồ ở góc sân |
| Phòng bạn ở, giường, hiên | Nên báo một câu | Nhất là khi định đăng kèm lời khen chê |
| Người lớn trong nhà, nhìn rõ mặt | Phải hỏi | Hỏi riêng từng người, không hỏi chung một lần cho cả nhà |
| Bữa cơm, bếp, mâm cỗ | Nên hỏi | Có người ngại bếp lúc bừa bộn, mâm cơm đạm bạc bị đem ra bàn tán |
| Bàn thờ, buồng ngủ, kho đồ | Không nên chụp | Kể cả khi được cho xem |
| Giấy tờ, biển số xe, sổ sách, tiền | Không chụp | Lỡ lọt vào khung thì xoá hoặc che trước khi đăng |
| Người làm thuê, hàng xóm sang chơi | Phải hỏi | Họ không phải người cho bạn ở, có thể không muốn lên hình |
Mẹo nhỏ: khi chụp cảnh sân hay vườn, lia máy chậm trước khi bấm để nhìn xem có ai trong khung không. Nhiều ảnh "chỉ chụp cây" mà lọt cả người nhà đang mặc đồ ngủ.
Với máy bay không người lái (flycam), cần hỏi chủ nhà và tìm hiểu quy định bay hiện hành trước khi cất cánh; vùng hồ thuỷ điện có thể có khu vực hạn chế. Đừng bay sát mái nhà hàng xóm hay quay vào sân nhà người khác.
Hỏi thế nào để người ta dễ đồng ý, cũng dễ từ chối?
Câu hỏi tốt nhất là câu cho người nghe đường lui: "Cô ơi, con chụp cô đang phơi cà phê một tấm để làm kỷ niệm được không, cô ngại thì thôi ạ." Nói rõ để làm gì (kỷ niệm, gửi bạn bè, đăng mạng), và nói luôn là từ chối cũng không sao. Người lớn tuổi ở vùng quê thường khó nói không với khách; nếu câu hỏi không chừa lối từ chối, cái gật đầu có khi chỉ là vì ngại.
Để ý nét mặt. Nếu người ta cười gượng, quay đi, vuốt tóc, kéo áo, đó là dấu hiệu chưa sẵn sàng. Lúc đó, nói nhẹ "để lúc khác cô nhé", rồi thôi. Một tấm ảnh đẹp không đáng bằng sự thoải mái của người cho bạn ở nhờ.
Đừng hỏi khi người ta đang làm việc nặng, đang mệt, đang ăn. Đừng bắt tạo dáng, đừng bảo "cô làm lại động tác đó một lần nữa". Những ảnh đẹp nhất ở nhà dân thường đến khi mọi người đã quen bạn, sau một bữa cơm hay một buổi phụ việc, chứ không phải ngay lúc mới đến.
Sau khi chụp, đưa máy cho người được chụp xem. Nếu họ thấy không ưng, xoá ngay trước mặt họ. Hành động nhỏ này làm người ta tin bạn hơn bất cứ lời hứa nào.
Trước khi đăng: năm điều nên kiểm
Đã hỏi lần hai chưa? Đồng ý cho chụp chưa chắc là đồng ý cho đăng. Hỏi lại: "Con đăng ảnh này lên trang cá nhân được không?" Nhiều người vui khi được chụp nhưng không muốn mặt mình hiện trên mạng.
Có lộ vị trí nhà không? Tắt gắn vị trí tự động, không ghi tên thôn, không chụp cổng nhà có số. Với nhà dân không làm du lịch, lộ địa chỉ có thể kéo đến những người lạ gõ cửa xin ở mà gia đình không muốn.
Có ghi họ tên, chuyện riêng không? Chuyện bệnh tật, nợ nần, con cái đi làm xa mà gia đình kể bên bữa cơm là chuyện kể cho bạn, không phải để đăng. Viết về người ta mà người ta đọc thấy ngại thì đừng viết.
Lời bình có làm ai buồn không? Những câu như "nhà nghèo mà hiếu khách", "khổ vậy mà vẫn cười" nghe có vẻ khen nhưng lại đặt gia đình vào vị trí đáng thương. Tả đúng những gì đã thấy, không thêm nhãn.
Có ai khác trong khung không? Hàng xóm, người làm thuê, khách khác. Che mặt hoặc cắt bỏ nếu chưa hỏi họ. Khách khác cùng ở trong nhà cũng là người đi nghỉ như bạn, có thể không muốn ai biết mình đang ở đâu, với ai.
Đăng lúc nào? Nên đợi về rồi mới đăng, đừng đăng ngay trong lúc còn ở. Đăng trễ vài ngày giúp gia đình không bị người lạ tìm đến đúng lúc có khách, và giúp chính bạn không lộ chỗ mình đang ngủ đêm nay cho người không quen biết.
Quay video, làm vlog, phát trực tiếp: phải nói trước từ khi đặt chỗ
Quay vài đoạn ngắn làm kỷ niệm khác hẳn với mang máy quay, micro, đèn đến để làm một tập video cho kênh của mình. Cái sau biến căn nhà thành bối cảnh và gia đình thành nhân vật. Nếu bạn định làm vậy, nói ngay từ lúc thoả thuận chỗ ở: quay những gì, quay mấy ngày, đăng ở đâu, có kiếm tiền từ video không.
Nhiều gia đình sẽ từ chối, và đó là quyền của họ. Có nhà đồng ý nhưng muốn xem trước bản dựng, muốn bỏ những đoạn họ không ưng. Hãy tôn trọng điều đó, gửi bản xem trước qua tin nhắn nếu được. Nếu video có thu nhập, nói chuyện sòng phẳng về khoản trả cho gia đình; dùng hình ảnh người khác vì mục đích thương mại vốn phải trả thù lao như đã nói ở đầu bài, và họ đã bỏ thời gian, công sức và cả sự riêng tư của mình.
Một điểm hay bị quên: tiếng nói trong video cũng là thông tin riêng. Những câu chuyện gia đình kể bên mâm cơm, tiếng con cháu gọi nhau bằng tên, tiếng ông bà than đau ốm, lọt vào video đăng mạng thì người quen nghe là nhận ra ngay. Khi dựng, nghe lại cả phần tiếng, cắt những đoạn không nên để.
Phát trực tiếp là kiểu khó kiểm soát nhất: người xem thấy mọi thứ ngay lúc đó, kể cả những gì bạn không định cho thấy. Đừng phát trực tiếp trong nhà, trong bữa cơm, trong phòng ngủ. Muốn phát, ra ngoài sân hay mép hồ, quay cảnh vật, tránh người.
Cũng đừng dựng chuyện để video hấp dẫn hơn: đừng nhờ gia đình đóng vai "nhà nghèo đón khách", đừng tặng quà trước ống kính để quay cảnh cảm động. Những video như vậy làm sai lệch hình ảnh của cả vùng hồ, và có khi khiến gia đình bị người quen trêu chọc rất lâu sau khi bạn đã về.
Nếu bạn đã lỡ đăng mà gia đình không muốn
Chuyện này xảy ra nhiều hơn người ta nghĩ, thường vì hiểu lầm "cho chụp tức là cho đăng". Cách xử lý:
- Gỡ ngay khi được nhắc, kể cả khi bài đang được nhiều người xem. Đừng giải thích dài hay xin để thêm vài ngày.
- Xin lỗi trực tiếp qua tin nhắn hoặc gọi cho chủ nhà, nói rõ đã gỡ ở những chỗ nào.
- Gỡ cả ở những nơi đã chia sẻ lại: nhóm du lịch, trang của bạn bè. Nhắn những người đã chia sẻ nhờ gỡ.
- Không đăng lại phiên bản che mặt nếu gia đình đã bảo không muốn có bất cứ ảnh nào về nhà mình.
- Rút kinh nghiệm cho lần sau: hỏi lần hai trước khi đăng, như mục ở trên.
Nếu ảnh đã bị người khác tải về và dùng lại, bạn có thể nhờ nền tảng mạng xã hội gỡ theo quy trình báo cáo nội dung vi phạm quyền riêng tư; mỗi nền tảng có cách làm riêng, nên đọc phần trợ giúp của nền tảng đó.
Ảnh đẹp mà không cần chụp ai: góc nhìn cho người muốn giữ kỷ niệm
Có rất nhiều thứ ở nhà dân vùng hồ đáng chụp mà không đụng đến sự riêng tư của ai: hơi sương bốc lên từ mặt hồ lúc sáng sớm, sân cà phê đỏ dưới nắng, hàng tiêu leo cột, đôi dép xếp ở bậc cửa, ấm trà trên bàn gỗ, con chó nằm sưởi nắng, đôi bàn tay đang nhặt rau mà không thấy mặt.
Những tấm ảnh như vậy kể được câu chuyện chỗ ở mà vẫn giữ cho gia đình yên. Nếu bạn muốn có ảnh mình với gia đình, chụp một tấm chung trước khi về, có cả nhà đồng ý, rồi gửi lại cho họ. Tấm ảnh ấy thường được treo trên tường hay để trong điện thoại của gia đình lâu hơn bạn nghĩ.
Với người đi cùng nhóm, thống nhất trước với nhau: ai chụp, ai đăng, đăng gì. Một người cẩn thận hỏi han đủ đường mà người kia vô tư đăng cả album kèm vị trí thì công cẩn thận cũng mất. Trước khi về, cả nhóm cùng xem lại ảnh, bỏ những tấm có người chưa đồng ý.
Một cách giữ kỷ niệm khác là ghi chép: tên món ăn, câu chuyện ông kể, cách bà phơi cà phê. Những dòng ghi chép ấy sau này đọc lại có khi còn nhớ hơn ảnh, mà chẳng làm phiền ai.
Khi gia đình nhờ bạn chụp, quay giúp cho nhà
Có những nhà dân quanh hồ đang tính nhận khách thường xuyên hơn, hoặc muốn có ảnh đẹp để con cháu đăng bán cà phê, bơ, mắc ca. Thấy khách cầm máy ảnh tốt, gia đình có khi nhờ chụp giúp phòng ốc, vườn, sản phẩm. Đây là cách cảm ơn rất thiết thực, miễn là bạn làm đúng cách.
Chụp đúng những gì có thật: phòng thế nào chụp thế ấy, đủ sáng, gọn, không dùng góc rộng làm phòng to gấp đôi, không chỉnh màu hồ xanh như biển. Ảnh đẹp quá sự thật sẽ khiến khách sau đến thất vọng, và người chịu lời chê là gia đình chứ không phải bạn. Chụp kèm vài tấm thật: nhà tắm, lối đi, đoạn dốc vào nhà, để khách sau biết trước.
Giao ảnh gốc cho gia đình, nói rõ họ toàn quyền dùng. Đừng đóng dấu tên mình to giữa ảnh, đừng đòi gia đình ghi nguồn hay gắn tài khoản của bạn. Nếu gia đình nhờ thêm việc viết lời giới thiệu, viết giản dị, đúng sự thật, không hứa những thứ nhà không có như "view hồ từ mọi phòng" hay "nước nóng cả ngày".
Cuối cùng, nhắc gia đình một câu: nếu bắt đầu nhận khách thường xuyên, cần tìm hiểu việc khai báo lưu trú và các quy định với cơ sở lưu trú tại xã. Bạn không cần giải thích chi tiết, chỉ cần nhắc để họ hỏi đúng nơi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép khi chụp ảnh người trong nhà dân không?
Cần. Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 32) quy định việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý; với trẻ con thì hỏi bố mẹ. Ở nhà dân, hỏi riêng từng người, chừa đường cho họ từ chối, và hỏi thêm một lần trước khi đăng lên mạng.
Quay vlog ở nhà dân Tà Đùng có được không?
Được nếu gia đình đồng ý và bạn nói rõ từ lúc thoả thuận chỗ ở: quay gì, mấy ngày, đăng đâu, có kiếm tiền không. Nên cho gia đình xem trước bản dựng, bỏ đoạn họ không ưng, và trả công sòng phẳng nếu video có thu nhập.
Đăng ảnh nhà dân có nên gắn vị trí không?
Không nên. Lộ vị trí nhà dân không làm du lịch có thể kéo người lạ đến gõ cửa xin ở. Tắt gắn vị trí tự động, không ghi tên thôn, không để lọt số nhà, biển số xe hay giấy tờ của gia đình trong khung hình.
Lỡ đăng ảnh mà chủ nhà không muốn thì làm gì?
Gỡ ngay khi được nhắc, gỡ cả ở các nhóm và trang đã chia sẻ lại, rồi nhắn tin hoặc gọi xin lỗi chủ nhà. Không đăng lại bản che mặt nếu gia đình không muốn có ảnh nào. Ảnh bị người khác dùng lại thì báo cáo với nền tảng.
Có được phát trực tiếp khi ở nhà dân không?
Không nên phát trong nhà, trong bữa cơm hay phòng ngủ vì người xem thấy mọi thứ ngay lúc đó. Muốn phát thì ra sân hay mép hồ, quay cảnh vật, tránh người, và báo trước với chủ nhà.
Chụp gì ở nhà dân mà không cần hỏi ai?
Phong cảnh hồ, đồi, mây, sân phơi cà phê, vườn tiêu, đồ vật như ấm trà, đôi dép, miễn là không lọt người nhà đang tắm giặt, thay đồ hay đang làm việc riêng. Phòng của bạn thì nên báo một câu nếu định đăng.