Giữ quan hệ với nhà dân sau chuyến đi Tà Đùng tốt nhất là bằng những việc nhỏ và đều: gửi lại ảnh trong tuần đầu, hỏi thăm vào dịp Tết hay mùa thu hoạch, mua nông sản của nhà khi cần, và báo trước khi muốn quay lại. Không cần quà to, không cần nhắn mỗi ngày. Điều làm gia đình quý là bạn nhớ đúng những gì họ đã kể, và không biến tình cảm thành chuyện nhờ vả.
Nhiều người ở nhà dân quanh hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, Lâm Đồng) về rồi vẫn nhớ bữa cơm, ấm trà, chuyện ông bà kể. Phía gia đình cũng vậy: có những người khách họ nhắc mãi. Nhưng giữa hai bên có một khoảng cách thật: bạn sống ở thành phố, nhịp khác; gia đình sống với mùa vụ, lo toan khác. Giữ quan hệ là biết đi vừa với nhịp của nhà người ta.
Bài này đi theo thứ tự thời gian: ngay sau khi về, những tháng sau, khi giới thiệu người khác, khi muốn quay lại, và những việc nên tránh.
Tuần đầu sau khi về: một tin nhắn và mấy tấm ảnh
Việc đầu tiên nên làm là nhắn cho chủ nhà biết bạn đã về đến nơi an toàn. Đường từ vùng hồ về thành phố dài, nhiều gia đình sẽ băn khoăn nếu không nghe tin. Một tin nhắn ngắn, kèm lời cảm ơn cụ thể như "cảm ơn cô bữa canh rau rừng hôm trước", có giá trị hơn mọi lời chung chung.
Trong tuần đầu, gửi lại những tấm ảnh có gia đình mà bạn đã xin phép chụp. Chọn những tấm đẹp, rõ, không chọn ảnh người ta đang dở tay hay mặt mệt mỏi. Nếu nhà có người lớn tuổi không dùng điện thoại thông minh, hỏi con cháu có muốn bạn in ra gửi qua bưu điện không; ảnh in để trong nhà là thứ người già quý.
Nếu bạn viết đánh giá hay kể chuyến đi trên mạng, gửi cho gia đình đọc trước hoặc ít nhất báo cho họ biết. Nhiều gia đình vui khi được nhắc tới, nhưng có nhà không muốn ai biết mình từng nhận khách. Làm theo ý họ.
Đừng gửi cả trăm tấm một lúc làm đầy bộ nhớ điện thoại của gia đình. Mười đến hai mươi tấm chọn kỹ là vừa. Nếu có video, gửi đoạn ngắn hoặc hỏi trước nhà có muốn nhận không, vì sóng ở một số thôn quanh hồ yếu, tải đoạn dài rất tốn thời gian.
Nếu bạn đã hứa điều gì khi ở, như gửi sách cho cháu, gửi hạt giống rau, gửi thuốc bôi muỗi loại tốt, làm trong tuần đầu khi còn nhớ. Lời hứa để lâu dễ quên, và gia đình thì vẫn nhớ.
Những tháng sau: hỏi thăm lúc nào là hợp?
Hỏi thăm đều đặn nhưng thưa là cách giữ quan hệ lâu nhất. Một vài dịp hợp lý trong năm:
| Dịp | Nên nhắn gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tết Nguyên đán | Lời chúc năm mới, hỏi năm nay nhà có về quê không | Gửi trước Tết vài ngày, đừng đợi đúng mùng một khi nhà đông khách |
| Mùa hái cà phê | Hỏi năm nay được mùa không, mọi người có khoẻ không | Không gọi điện giờ làm rẫy, nhắn tin để nhà trả lời lúc rảnh |
| Mùa mưa lớn | Hỏi đường sá, nhà cửa có sao không | Chỉ hỏi thăm, không hỏi để định đi |
| Ngày khai giảng của trẻ | Chúc các cháu năm học mới | Có thể gửi vở, bút qua bưu điện nếu đã quen |
| Khi nghe tin nhà có việc | Chúc mừng hoặc chia buồn, hỏi có cần gì không | Gửi phong bì qua người quen nếu thân thiết |
Không cần nhắn đủ cả năm dịp. Hai ba tin nhắn mỗi năm, đúng lúc, là đủ để gia đình biết bạn còn nhớ. Nhắn quá dày, nhất là khi gia đình không chủ động nhắn lại, có thể làm họ thấy áp lực phải trả lời.
Nên nhắn cho người dùng điện thoại nhiều nhất trong nhà, thường là con cháu, và nhờ họ chuyển lời cho ông bà. Đừng gọi video bất ngờ vào buổi tối khi cả nhà đang ăn cơm hay đã đi ngủ sớm.
Mua nông sản của nhà: giúp được mà không thành gánh
Hỏi nhà có bán không. Nhiều gia đình quanh hồ trồng cà phê, tiêu, bơ, sầu riêng hay mắc ca, thường bán cho thương lái. Hỏi xem nhà có muốn bán lẻ cho bạn không; có nhà vui, có nhà ngại vì phải sơ chế, đóng gói, gửi xe.
Để gia đình định giá. Đừng mặc cả với người đã cho bạn ở. Nếu thấy giá hợp lý, mua; nếu thấy cao hơn chợ một chút, đó là công đóng gói, gửi hàng cho riêng bạn.
Lo phần gửi hàng. Hỏi nhà thường gửi qua nhà xe nào, chành nào ra chợ xã hay ra trung tâm. Chủ động trả cước, nhận hàng đúng hẹn. Đừng để gia đình phải chạy theo hỏi hàng đã đến chưa.
Mua đều, không mua dồn. Một lần lớn rồi thôi không giúp được nhiều bằng vài lần nhỏ mỗi năm. Nhưng cũng đừng hứa "tháng nào cũng lấy" nếu không chắc, vì gia đình có thể để dành hàng chờ bạn.
Rủ bạn bè mua chung cẩn thận. Gom đơn cho cả cơ quan nghe có vẻ hay, nhưng gia đình nông dân không quen xử lý đơn lớn, hàng lỗi, khách phàn nàn. Bắt đầu nhỏ, hỏi gia đình có muốn làm không.
Khi hàng không như ý. Cà phê rang khác vị lần trước, bơ chín không đều là chuyện thường của hàng nhà làm. Nói nhẹ nhàng, cụ thể, để gia đình rút kinh nghiệm; đừng đăng chê lên mạng hay đòi đổi trả như với cửa hàng.
Giới thiệu người khác đến ở: lợi cho nhà, nhưng phải chọn người
Khi bạn bè nghe kể chuyện chuyến đi, nhiều người sẽ xin số để đến ở. Trước khi cho số, hỏi gia đình có muốn nhận thêm khách không, nhận lúc nào, nhận mấy người. Có nhà chỉ nhận khách quen biết, có nhà không muốn thành homestay.
Chỉ giới thiệu những người bạn tin sẽ cư xử tử tế. Người được giới thiệu đến làm phiền gia đình thì chính bạn mất uy tín, và có khi gia đình không dám từ chối vì nể bạn. Nói rõ với người được giới thiệu về nếp nhà, cách thoả thuận tiền, những điều nên tránh; có thể gửi họ những ghi chép của bạn.
Đừng đăng số điện thoại hay vị trí nhà lên nhóm du lịch công khai, kể cả với ý tốt. Một bài đăng được chia sẻ rộng có thể khiến gia đình nhận hàng chục cuộc gọi lạ mỗi ngày. Nếu nhà muốn làm du lịch thật, họ sẽ cần thời gian chuẩn bị, khai báo lưu trú theo quy định, chứ không phải bị đẩy vào cảnh đó trong một tuần.
Một cách giới thiệu an toàn là làm người đứng giữa: bạn bè nhắn cho bạn ngày đi, số người, bạn hỏi gia đình, gia đình đồng ý thì bạn mới chuyển số. Như vậy gia đình chỉ nhận những người đã qua một lớp hỏi han, và có thể từ chối qua bạn mà không phải nói thẳng với người lạ.
Sau khi giới thiệu, hỏi lại gia đình xem người đến có ổn không. Nếu có chuyện không hay, xin lỗi và thôi giới thiệu người đó cho ai nữa.
Muốn quay lại: báo trước và đừng mặc định là nhà sẽ đón
Lần thứ hai đến một nhà dân thường vui hơn lần đầu, nếu làm đúng mấy bước:
- Hỏi trước, sớm hơn lần đầu. Đừng nghĩ đã quen thì báo muộn cũng được. Gia đình có thể đang có việc, có khách khác, hay mùa này bận rẫy.
- Nói rõ đi mấy người. Lần đầu đi hai, lần sau rủ năm người là chuyện khác hẳn với một nhà dân.
- Thoả thuận lại tiền ăn ở. Đừng mặc định giá như lần trước, cũng đừng mặc định được ở miễn phí vì đã thân.
- Mang quà theo những gì đã biết về nhà. Lần trước nghe nói cháu thích vẽ thì mang bút màu, ông hay đau lưng thì mang miếng dán, bà thích trà thì mang gói trà ngon.
- Chấp nhận lời từ chối. Nếu nhà bảo đợt này không tiện, cảm ơn, ở homestay gần đó, rồi ghé thăm ban ngày nếu được mời.
Khi quay lại, giữ đúng nếp như lần đầu: chào người lớn, hỏi trước khi làm, dọn phòng trước khi về. Thân hơn không có nghĩa là được tự do hơn trong nhà người ta.
Những việc dễ làm gia đình mệt dù có ý tốt
Có những cách giữ quan hệ làm gia đình khó xử mà khách không nhận ra. Nhờ vả là chuyện hay gặp nhất: nhờ mua giúp đất, nhờ tìm người làm, nhờ giữ hộ đồ, nhờ đón bạn bè ở bến xe. Mỗi lần nhờ, gia đình phải bỏ việc rẫy, và họ khó từ chối người từng là khách quý.
Gửi tiền không có lý do cũng làm người ta ngại. Nếu muốn giúp khi nhà gặp khó, như ốm đau, mất mùa, hãy hỏi trước gia đình cần gì, hoặc gửi qua những dịp có lý do như mừng cưới, phúng viếng, quà khai giảng cho cháu.
Kéo gia đình vào chuyện làm ăn của mình, như rủ đầu tư, rủ bán hàng mạng, rủ vay mượn, là điều nên tránh hẳn. Quan hệ bắt đầu từ chuyện làm khách nên giữ ở mức làm khách và người quen. Nếu có cơ hội làm ăn thật sự có ích cho gia đình, như mua nông sản đều cho một quán cà phê, hãy nói rõ ràng, sòng phẳng, có giấy tờ, và để gia đình có thời gian suy nghĩ.
Cũng nên tránh đem chuyện của gia đình ra làm đề tài kể mãi trong các nhóm bạn, nhất là những chi tiết khó khăn. Kể về một chuyến đi đẹp thì được; kể như thể gia đình là "nhân vật" của mình thì không nên.
Cuối cùng, đừng buồn nếu gia đình nhắn lại thưa dần. Người ta còn nhiều khách, nhiều việc. Một quan hệ nhẹ nhàng, lâu lâu hỏi thăm một lần, vẫn là một quan hệ tốt.
Khi gia đình nhờ ngược lại bạn: giúp trong sức mình
Quan hệ đi hai chiều. Sau một thời gian, có thể chính gia đình nhờ bạn: con cháu xuống thành phố học cần hỏi chỗ trọ, người nhà đi khám ở bệnh viện tuyến trên cần chỉ đường, cần người đón ở bến xe, cần hỏi giúp một thủ tục giấy tờ. Những lời nhờ như vậy là dấu hiệu gia đình tin bạn.
Giúp được thì giúp, nhưng nói thật mức mình làm được. Chỉ đường, giới thiệu khu trọ an toàn, đón một chuyến, hỏi giúp nơi làm thủ tục là những việc vừa sức. Còn cho ở nhờ lâu ngày, bảo lãnh, cho vay tiền, hứa xin việc thì nên cân nhắc kỹ và nói rõ từ đầu nếu không làm được. Từ chối thẳng một lần dễ hơn nhận lời rồi làm dở.
Khi giúp, giữ cách đối xử như gia đình đã đối xử với bạn: đón tiếp tử tế, chỉ dẫn kỹ, không để người từ vùng quê lên bị lạc giữa thành phố. Nếu bạn không ở gần, có thể nhờ người quen tin cậy, nhưng báo trước cho gia đình biết ai sẽ là người giúp.
Cũng đừng ghi sổ ân nghĩa hai bên. Bạn đã được đón ở, gia đình nhờ lại một việc, đó là chuyện bình thường giữa người quen, không phải món nợ phải trả hay đòi.
Câu hỏi thường gặp
Sau khi ở nhà dân về nên làm gì đầu tiên?
Nhắn cho chủ nhà biết bạn đã về đến nơi an toàn, kèm lời cảm ơn cụ thể về bữa ăn hay câu chuyện đáng nhớ. Trong tuần đầu, gửi lại mười đến hai mươi tấm ảnh đã xin phép chụp, và làm ngay những gì đã hứa như gửi sách hay hạt giống.
Có nên mua cà phê, nông sản của nhà dân đã ở không?
Nên, nếu gia đình muốn bán lẻ. Để gia đình định giá, không mặc cả, chủ động lo cước gửi hàng và nhận hàng đúng hẹn. Mua vài lần nhỏ mỗi năm giúp được nhiều hơn một lần lớn, và đừng hứa lấy đều nếu không chắc.
Có nên cho bạn bè số điện thoại nhà dân không?
Chỉ khi đã hỏi gia đình có muốn nhận thêm khách không, và chỉ cho người bạn tin sẽ cư xử tử tế. Không đăng số điện thoại hay vị trí nhà lên nhóm du lịch công khai, vì gia đình có thể bị gọi dồn dập.
Quay lại nhà dân lần hai có cần đặt trước không?
Cần, và nên báo sớm hơn lần đầu. Nói rõ số người, thoả thuận lại tiền ăn ở, không mặc định được ở miễn phí vì đã thân. Nếu gia đình bảo đợt này không tiện, chọn homestay gần đó và ghé thăm ban ngày nếu được mời.
Bao lâu nên nhắn hỏi thăm nhà dân một lần?
Hai ba lần mỗi năm vào những dịp hợp lý như Tết, mùa hái cà phê, mùa mưa lớn hay khi nghe nhà có việc. Nhắn tin thay vì gọi điện giờ làm rẫy. Nhắn quá dày khi gia đình không chủ động nhắn lại có thể làm họ thấy áp lực.
Muốn giúp nhà dân khi họ gặp khó thì làm sao cho khéo?
Hỏi trước gia đình cần gì thay vì tự gửi tiền không lý do. Có thể giúp qua những dịp có lý do như quà khai giảng cho cháu, mừng cưới, phúng viếng, hoặc mua nông sản đều đặn. Tránh rủ gia đình vào chuyện vay mượn, đầu tư.