Ở nhà người đồng bào quanh hồ Tà Đùng là chuyện làm được, nhưng nên đi qua người giới thiệu (chủ homestay quen, người trong thôn, cán bộ thôn), hỏi trước gia đình có sẵn lòng không, và đến với tư cách một người khách học hỏi chứ không phải người đi xem. Phần lớn những điều cần giữ giống như ở bất cứ nhà dân nào: hỏi trước khi làm, không vào chỗ riêng, không chụp khi chưa xin. Chỗ khác là bạn cần chậm hơn, nghe nhiều hơn và bớt tò mò.
Vùng hồ Tà Đùng thuộc xã Tà Đùng (tỉnh Lâm Đồng, trước 7/2025 là các xã Đắk Som, Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông). Trên địa bàn có người đồng bào sống lâu đời ở Tây Nguyên, và có nhiều gia đình đồng bào từ các tỉnh phía Bắc vào lập nghiệp mấy chục năm nay, sống xen với người Kinh. Mỗi nhà một nếp, mỗi dân tộc một cách sống; bài này chỉ nói những nguyên tắc chung khi bạn làm khách, không đi sâu vào phong tục riêng của tộc người nào.
Nếu bạn muốn tìm hiểu văn hoá, lễ hội, tiếng nói của từng dân tộc, hãy tìm đến những người làm công tác văn hoá ở địa phương và tài liệu đáng tin. Ở đây, câu hỏi chỉ là: ở trong nhà người ta một hai đêm thì nên làm gì, tránh gì.
Có nên xin ở nhà người đồng bào không, và ai nên làm việc này?
Có những gia đình đồng bào quanh hồ sẵn lòng cho khách ở, vì thêm chút thu nhập, vì quý khách, hoặc vì đã quen với việc có người lạ ghé qua. Cũng có nhiều nhà không muốn, và đó là quyền của họ. Chỗ ở này không phải là một "trải nghiệm" bày sẵn; nó là căn nhà đang sống, với ông bà, con cháu, mùa vụ và lo toan riêng.
Bạn hợp với kiểu ở này nếu chịu được điều kiện đơn giản: nhà tắm có thể ở ngoài, nước lấy từ giếng hoặc đường ống tự chảy, chăn chiếu là đồ của nhà, bữa ăn theo những gì gia đình có. Bạn cũng cần chịu được việc không phải lúc nào cũng hiểu hết lời nhau, vì người lớn tuổi có khi nói tiếng mẹ đẻ nhiều hơn tiếng phổ thông.
Bạn không hợp nếu mục đích chính là chụp ảnh "lạ", quay video kiếm lượt xem, hoặc muốn được phục vụ như ở homestay. Khi đó, hãy chọn homestay làm du lịch, rồi nếu được chủ nhà giới thiệu, ghé một gia đình đồng bào vào ban ngày, ngồi uống nước, mua ít nông sản, thế là đủ và đỡ làm phiền.
Một điều nên nhớ: người đồng bào ở vùng hồ không phải ai cũng sống trong nhà sàn hay mặc trang phục truyền thống hằng ngày. Nhiều nhà xây gạch, mái tôn, có xe máy, điện thoại như mọi nhà khác. Đừng thất vọng vì nhà "không giống ảnh", và đừng nhờ gia đình mặc trang phục lễ hội để chụp cho bạn.
Xin ở qua ai và hỏi gì trước khi đến?
Không nên tự gõ cửa một nhà lạ xin ngủ nhờ, nhất là khi trời đã tối. Đi theo các bước dưới đây để gia đình có thời gian cân nhắc và có thể từ chối mà không khó xử:
- Nhờ người quen giới thiệu. Chủ homestay bạn đã ở, người bán hàng quen ở chợ xã, người dẫn thuyền trên hồ thường biết nhà nào sẵn lòng. Người giới thiệu nói với gia đình bằng tiếng của họ, dễ hơn bạn nói.
- Hỏi trước ít nhất một ngày. Gia đình cần dọn chỗ, chuẩn bị thêm gạo, sắp xếp việc rẫy. Hỏi buổi sáng để tối ở là quá gấp với nhiều nhà.
- Nói rõ mình là ai, đi mấy người, ở mấy đêm. Đi đông, có trẻ nhỏ, có người lớn tuổi, có người ăn kiêng đều cần nói từ đầu.
- Hỏi thẳng chuyện tiền ăn ở qua người giới thiệu. Nhiều gia đình ngại nêu con số. Người giới thiệu có thể giúp hai bên thống nhất một khoản hợp lý, trả cho ai, trả lúc nào.
- Hỏi có điều gì gia đình kiêng. Một câu hỏi chung là đủ: "Nhà mình có điều gì khách cần tránh không?" Người giới thiệu sẽ nói với bạn những điều quan trọng nhất.
- Báo cho chủ homestay hoặc người quen biết bạn ở đâu. Sóng điện thoại ở một số thôn quanh hồ yếu; có người biết chỗ bạn ở là điều nên làm.
Nếu gia đình ngập ngừng, đừng nài. Một lời từ chối nhẹ nhàng là cách người ta giữ thể diện cho cả hai bên. Bạn cảm ơn và hỏi nhà khác, hoặc quay về homestay.
Những điều nên làm từ lúc bước vào nhà
Chào người lớn tuổi nhất trước. Hỏi người giới thiệu ai là chủ nhà, ai là người lớn tuổi, rồi chào từ đó. Ngồi khi được mời, ngồi ở chỗ được chỉ, đừng tự chọn chỗ đẹp nhất gần bếp hay gần cửa sổ.
Hỏi về bếp lửa và góc trong nhà. Ở nhiều nhà đồng bào, bếp lửa là chỗ cả nhà ngồi, cũng có thể có những góc, những vật dụng gia đình giữ gìn riêng. Không tự ý bước qua, ngồi lên, sờ vào hay hơ đồ của mình lên chỗ đó khi chưa hỏi. Nếu không biết, cứ ngồi yên và nhìn theo người nhà.
Ăn theo cách của nhà. Có nhà ăn trên chiếu, có nhà ăn bàn, có nhà ăn quanh bếp. Đợi chủ nhà mời mới ăn, ăn vừa phải, khen món ăn thật lòng. Có món lạ không ăn được thì xin phép ăn ít, không nhăn mặt.
Mang theo đồ dùng cá nhân. Khăn, bàn chải, giấy vệ sinh, đèn pin, thuốc thường dùng. Nhà không có sẵn cho khách, và hỏi mượn những thứ này làm cả hai bên ngượng.
Giữ yên khi trời tối. Gia đình vùng rẫy ngủ sớm, dậy sớm. Sau bữa tối, nói nhỏ, tắt nhạc, không gọi điện thoại to tiếng trong nhà.
Nói chuyện với gia đình: hỏi gì, tránh gì
Câu chuyện dễ nhất thường xoay quanh việc nhà và việc rẫy: năm nay cà phê thế nào, mùa này trồng gì, con cái học ở đâu, nước hồ lên xuống ra sao. Người lớn tuổi có khi kể chuyện xưa, thời chưa có hồ, thời đi rẫy xa. Nghe nhiều hơn hỏi, và đừng cắt ngang để hỏi những điều bạn đọc được trên mạng.
Tránh hỏi những câu dễ làm người ta thấy bị soi: nhà có được hỗ trợ gì không, mỗi năm làm được bao nhiêu tiền, sao không cho con lên thành phố học. Tránh cả những câu so sánh "người Kinh làm thế này, sao người mình làm thế kia". Những câu ấy có thể không có ý xấu, nhưng nghe như phán xét.
Đừng dùng những từ cũ mang ý coi thường khi gọi tên dân tộc, đừng bắt chước giọng nói, đừng đùa về tên riêng. Nếu không biết nên gọi người trong nhà thế nào, cứ hỏi: "Con gọi bác là gì cho phải?" Gia đình sẽ chỉ cho bạn.
Với tiếng nói: một hai câu chào, câu cảm ơn bằng tiếng của gia đình, học tại chỗ từ trẻ con trong nhà, thường làm cả nhà vui. Nhưng đừng biến buổi tối thành giờ "dạy tiếng cho khách" kéo dài; người ta đã mệt sau một ngày làm rẫy.
Những việc hay gây khó xử và cách làm thay
Khách đến từ thành phố thường mắc những lỗi nhỏ mà không biết. Bảng dưới đây gom những việc hay gặp:
| Việc hay làm | Vì sao khó xử | Nên làm thay |
|---|---|---|
| Chụp ảnh người lớn tuổi, trẻ con ngay khi gặp | Người ta chưa biết bạn là ai, ảnh sẽ đi đâu | Làm quen trước, hỏi ý, chỉ chụp khi được đồng ý |
| Tự đi quanh nhà, mở cửa các gian | Có gian để đồ quý, gian riêng của vợ chồng, của người già | Chỉ đi ở chỗ được mời, cần gì thì hỏi |
| Tặng tiền cho trẻ con, người già | Biến khách thành người phát tiền, gia đình ngại | Gửi tiền ăn ở cho chủ nhà qua thoả thuận từ trước |
| Hỏi mua đồ cũ, đồ dùng trong nhà | Có thể là vật gia đình giữ gìn, khó từ chối khách | Chỉ mua những thứ người ta chủ động mời bán |
| Mời rượu, ép uống, ép ăn | Mỗi nhà, mỗi người có lúc kiêng, lúc không tiện | Uống, ăn theo lời mời của chủ, không ép ai |
| Đăng ảnh kèm vị trí nhà, tên người | Lộ thông tin một gia đình cụ thể | Không gắn vị trí, không ghi họ tên, hỏi trước khi đăng |
Nếu lỡ làm một điều trong bảng, cứ xin lỗi thẳng, nhờ người giới thiệu nói giúp nếu cần. Phần lớn gia đình bỏ qua cho khách biết lỗi.
Tiền ăn ở và cách cảm ơn: rõ ràng mà không lạnh lùng
Ở nhà người đồng bào, chuyện tiền dễ ngượng hơn ở homestay vì không có bảng giá, không có hoá đơn. Cách gọn nhất là thống nhất trước qua người giới thiệu: một khoản cho cả đêm ở và bữa ăn, đưa cho chủ nhà vào buổi sáng hôm về, đưa bằng hai tay, kèm lời cảm ơn.
Đừng mặc cả trước mặt gia đình. Cũng đừng đưa quá nhiều so với thoả thuận chỉ vì thấy nhà đơn sơ; khoản tiền lớn bất thường làm gia đình khó nhận, và làm sai lệch cách những khách sau được đón. Nếu muốn giúp thêm, mua nông sản của nhà theo giá họ bán cho thương lái hoặc cao hơn một chút, hoặc gửi đồ dùng học tập cho con cháu qua tay bố mẹ.
Quà mang theo nên là đồ dùng được: gạo ngon, đường, dầu ăn, một túi bánh cho cả nhà, sách vở cho trẻ. Tránh rượu mạnh làm quà, vì không phải nhà nào cũng muốn có thêm rượu trong nhà.
Lời cảm ơn quan trọng không kém. Trước khi đi, chào từng người lớn trong nhà, cảm ơn người nấu ăn, cảm ơn cả người giới thiệu. Nếu hứa gửi ảnh, nhớ gửi qua người giới thiệu hoặc số điện thoại gia đình cho phép.
Những điều không phải việc của khách
Có những lúc bạn sẽ thấy điều làm mình băn khoăn: nhà thiếu thốn, trẻ con nghỉ học phụ việc rẫy, người già ốm không đi khám, một nghi lễ trong nhà mà bạn không hiểu. Phản ứng tự nhiên của nhiều khách là muốn khuyên, muốn giúp, muốn "giải thích cho gia đình hiểu".
Hãy giữ lại. Một hai đêm ở nhà không đủ để hiểu hoàn cảnh của một gia đình, càng không đủ để phán xét cách họ sống. Nếu thật sự thấy có người cần giúp về sức khoẻ, cách đúng là hỏi chủ nhà có muốn bạn gọi giúp ai không, hoặc nói với người giới thiệu. Nếu muốn giúp lâu dài, tìm hiểu qua các tổ chức, nhóm thiện nguyện có uy tín đang làm việc ở địa phương, đi qua chính quyền xã, thay vì tự mang tiền, mang đồ đến từng nhà.
Với những nghi lễ, việc kiêng trong nhà: không hỏi vặn "vì sao", không chụp, không bình luận đúng sai. Nếu gia đình mời bạn dự, đi theo lời chỉ của họ; nếu không mời, ở yên trong chỗ của mình hoặc xin phép ra ngoài một lúc.
Cũng đừng hứa những điều mình không chắc làm được: hứa xin việc cho con cháu, hứa giới thiệu người mua nông sản, hứa quay lại làm từ thiện. Gia đình có thể tin và chờ thật. Một lời hứa nhỏ mà giữ được, như gửi tấm ảnh in hay quyển sách cho đứa trẻ trong nhà, đáng giá hơn nhiều lời hứa lớn bỏ dở.
Câu hỏi thường gặp
Khách du lịch có được ở nhà người đồng bào ở Tà Đùng không?
Được, nếu gia đình đồng ý và việc lưu trú được khai báo theo quy định. Nên đi qua người giới thiệu như chủ homestay quen hoặc người trong thôn, hỏi trước ít nhất một ngày và nói rõ số người, số đêm, cách trả tiền ăn ở.
Ở nhà người đồng bào cần mang theo gì?
Đồ dùng cá nhân như khăn, bàn chải, giấy vệ sinh, đèn pin, thuốc thường dùng, áo ấm cho đêm lạnh. Quà cho gia đình nên là đồ dùng được như gạo, đường, dầu ăn, bánh cho cả nhà, sách vở cho trẻ; tránh rượu mạnh.
Có nên trả tiền khi ở nhờ nhà dân tộc thiểu số không?
Nên, và nên thống nhất từ trước qua người giới thiệu để tránh ngượng. Đưa cho chủ nhà buổi sáng hôm về, bằng hai tay, kèm lời cảm ơn. Không mặc cả trước mặt gia đình, không phát tiền cho trẻ con.
Có được chụp ảnh người đồng bào khi ở nhà họ không?
Chỉ khi người đó đồng ý, và nên làm quen trước khi hỏi. Không chụp nghi lễ trong nhà, không nhờ mặc trang phục để chụp. Khi đăng mạng, không gắn vị trí nhà, không ghi họ tên, hỏi lại trước khi đăng.
Không biết phong tục của nhà thì làm sao tránh phạm điều kiêng?
Hỏi một câu chung với người giới thiệu: nhà có điều gì khách cần tránh. Trong nhà, chỉ đi ở chỗ được mời, không động vào bếp và các góc gia đình giữ riêng, làm theo người nhà. Lỡ sai thì xin lỗi thẳng.
Ở nhà đồng bào khác ở homestay ở điểm nào?
Không có dịch vụ, không có bảng giá, điều kiện vệ sinh và bữa ăn theo những gì gia đình có. Bạn là khách trong một nhà đang sống, nên phải theo giờ giấc, nếp nhà của họ. Muốn tiện nghi và chủ động hơn thì chọn homestay.