Trẻ con trong nhà dân thường là người đầu tiên làm quen với khách, và cũng là người dễ bị khách làm phiền nhất mà không ai để ý: được chơi cùng là vui, nhưng việc học, giờ ngủ, nếp nhà và sự an toàn của các em phải đặt trước niềm vui của khách. Nguyên tắc gọn nhất: chơi trong tầm mắt bố mẹ các em, cho quà qua tay người lớn, không cho tiền, và hỏi bố mẹ trước khi chụp ảnh hay đăng lên mạng.
Quanh hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, Lâm Đồng), nhiều gia đình có hai ba con, trẻ đi học ở trường trong xã, ngoài giờ học phụ việc vườn, trông em, chăn gà. Khách thành phố đến ở là chuyện mới mẻ với các em, có em bẽn lẽn đứng xa, có em bám theo cả ngày.
Bài này nói cách cư xử với trẻ con trong nhà nơi bạn ở, và chiều ngược lại: khi bạn mang con mình đến ở nhà dân, các con nên chơi với trẻ trong nhà thế nào.
Làm quen với trẻ con trong nhà: để các em tự đến
Trẻ ở vùng vườn thường dạn hơn trẻ thành phố ở ngoài trời, nhưng lại ngại người lạ hơn. Ngày đầu, hãy chào các em như chào người nhà, hỏi tên, hỏi lớp mấy, rồi để đó. Đừng ôm, đừng xoa đầu, đừng bế các em nhỏ khi chưa quen và chưa có bố mẹ đứng cạnh. Nhiều gia đình không quen việc người lạ chạm vào con mình, dù với ý tốt.
Các em sẽ tự đến khi thấy bạn làm gì đó thú vị: gấp giấy, vẽ, chơi đá cầu ngoài sân, xem bạn sửa xe. Lúc đó, rủ các em cùng làm là cách làm quen tự nhiên nhất. Một trò chơi đơn giản, không cần đồ chơi đắt tiền, thường giữ các em vui lâu hơn điện thoại.
Với các em lớn hơn, nói chuyện về trường lớp, về việc vườn, về con chó trong nhà. Trẻ con vùng hồ biết rất nhiều thứ khách không biết: cây nào là cây gì, mùa nào cá hồ nhiều, đường nào ra bến nhanh. Hỏi các em là cách để các em thấy mình có ích, và bạn học thêm được nhiều điều.
Giữ khoảng cách đúng mực: những điều không nên làm
Không cho trẻ dùng điện thoại của bạn quá lâu. Một trò chơi điện tử, một đoạn phim hoạt hình có thể làm các em mê mải, quên học bài, quên giờ ngủ. Bố mẹ các em có thể đang hạn chế con dùng điện thoại; đừng thành người phá luật của nhà.
Không ở riêng một mình với trẻ trong phòng. Điều này bảo vệ cả trẻ lẫn bạn. Chơi ở sân, ở gian giữa, nơi người lớn trong nhà nhìn thấy. Nếu các em vào phòng bạn, mở cửa, hoặc dẫn ra ngoài chơi.
Không dẫn trẻ đi đâu khi chưa xin phép. Kể cả ra quán đầu ngõ mua kem, xuống mép hồ xem thuyền. Hồ sâu, đường dốc, xe tải chở nông sản chạy nhanh. Hỏi bố mẹ các em trước, và thường nên để người nhà đi cùng.
Không hỏi chuyện riêng của gia đình qua trẻ. Bố mẹ làm được bao nhiêu, nhà nợ ngân hàng không, ông bà sao mất. Trẻ con trả lời thật thà, và chuyện đó đến tai bố mẹ các em sẽ làm cả nhà khó chịu. Muốn hiểu đời sống gia đình, hãy hỏi người lớn, vào lúc họ sẵn lòng kể.
Không so sánh, không thương hại. Những câu như "ở đây khổ quá", "con thích lên thành phố không" nói trước mặt trẻ có thể làm các em buồn hoặc ngại về nhà mình. Các em đang sống ở nhà mình, không phải ở một nơi cần được cứu.
Giờ học bài và giờ ngủ của các em: khách giữ giúp
Trẻ con trong nhà dân quanh hồ đi học ở các điểm trường trong xã, nhiều em phải đi khá xa, dậy sớm từ khi trời còn tối. Buổi tối là giờ các em học bài, thường ngồi ở bàn trong gian giữa hoặc góc phòng có đèn. Khách đến chơi dễ làm các em sao nhãng, nhất là khi khách vui, nói to, mở điện thoại.
Hãy hỏi bố mẹ các em giờ học bài, giờ đi ngủ, rồi giữ giúp. Trong giờ học, bạn có thể ngồi ngoài hiên, nói nhỏ, tắt âm điện thoại. Nếu các em hỏi bài, giúp được thì giúp, nhưng đừng làm hộ. Có khách biết tiếng Anh, toán, vẽ dạy thêm cho các em một buổi, gia đình thường rất quý.
Sau giờ ngủ của trẻ, cả nhà thường im hẳn. Đừng rủ các em thức khuya xem phim, chơi điện thoại, dù là những ngày cuối tuần. Ngày mai bạn đi, còn các em vẫn phải theo nếp của nhà mình.
Nếu bạn ở đúng mùa thi, mùa các em ôn bài cuối kỳ, càng nên giữ yên. Một buổi tối ồn ào với khách có thể làm một em mất cả buổi ôn, và bố mẹ các em khó lòng nhắc khách. Tự giữ là cách tế nhị nhất.
Cho quà trẻ con: cho gì, cho thế nào
Nhiều khách muốn mang quà cho trẻ con trong nhà. Đây là ý tốt, chỉ cần chọn đúng và đưa đúng cách:
| Nên | Không nên | Lý do |
|---|---|---|
| Sách truyện, vở, bút màu, đồ chơi trí tuệ | Bánh kẹo nhiều đường, nước ngọt | Bố mẹ có thể đang hạn chế đồ ngọt cho con; đồ học tập dùng được lâu, cả nhà cùng thấy |
| Đưa qua tay bố mẹ hoặc ông bà | Đưa thẳng cho trẻ lúc vắng người lớn | Để gia đình biết, chia cho anh chị em công bằng |
| Một món cho mỗi em trong nhà | Một món cho em này, em kia không có | Tránh anh chị em tranh nhau, buồn nhau |
| Quà nhỏ, vừa phải | Đồ đắt tiền như điện thoại, máy chơi game | Đồ đắt làm gia đình khó nhận và khó đáp lễ |
| Cảm ơn bằng một trò chơi, một buổi dạy vẽ | Cho tiền | Tiền làm trẻ hiểu khách là nguồn xin |
Dòng cuối là điều quan trọng nhất. Cho tiền trẻ con, dù là một tờ tiền nhỏ, có thể biến sự hồn nhiên thành thói quen xin khách. Nếu bạn muốn cảm ơn gia đình bằng tiền, hãy đưa cho người lớn, gộp vào tiền ở hoặc gửi riêng trong phong bì, không qua tay trẻ.
Chụp ảnh và đăng ảnh trẻ con: hỏi bố mẹ trước, luôn luôn
Trẻ con vùng hồ, chân đất chạy trên sân phơi cà phê, mặt lấm lem cười với khách, là hình ảnh nhiều người muốn chụp. Nhưng đó là con của một gia đình cụ thể, ở một địa chỉ cụ thể. Ảnh trẻ em đăng lên mạng có thể bị dùng lại vào những việc gia đình không bao giờ đồng ý.
Trước khi chụp, hỏi bố mẹ hoặc người lớn trong nhà. Nếu được đồng ý, chụp tự nhiên, không bắt các em tạo dáng, không chụp lúc các em đang tắm, thay đồ, khóc. Không chụp để minh hoạ cho ý "nghèo khổ" hay "đáng thương".
Trước khi đăng, hỏi lần nữa. Nhiều gia đình đồng ý cho chụp làm kỷ niệm nhưng không muốn ảnh con mình trên mạng. Nếu đăng, không ghi tên đầy đủ, không gắn vị trí nhà, không ghi trường lớp. Cách an toàn nhất là chọn ảnh các em quay lưng hoặc nhìn xa, không rõ mặt.
Gửi lại ảnh cho gia đình là một món quà quý. Nhiều nhà dân quanh hồ ít có ảnh con cái được chụp đẹp. Một tấm ảnh in ra gửi về, hoặc gửi qua tin nhắn cho bố mẹ các em, thường được nhớ lâu hơn mọi món quà khác.
Khi bạn mang con mình đến ở nhà dân
Ở nhà dân là trải nghiệm rất tốt cho trẻ thành phố, nhưng các con cần được chuẩn bị. Mấy điều nên dặn và tự làm:
- Dặn trước khi đến: nhà này có bạn nhỏ, đồ chơi của bạn là của bạn, muốn chơi phải hỏi; phòng có cửa đóng là không được vào.
- Không mang đồ chơi đắt tiền ra khoe. Máy tính bảng, xe điều khiển dễ thành chuyện tranh giành, hoặc làm trẻ trong nhà tủi.
- Khuyến khích chơi chung trò ngoài trời: đá bóng, nhảy dây, xem gà, nhặt quả rụng (khi được phép). Trẻ thành phố học được rất nhiều từ trẻ vùng vườn: tên cây, tên con vật, cách đi trên đường đất trơn.
- Giữ giờ ngủ của nhà. Con bạn đang nghỉ, nhưng trẻ trong nhà sáng mai đi học. Đừng để các con chơi ồn ào tới khuya.
- Trông con sát hơn ở nhà mình. Nhà vườn có kho hoá chất, bồn nước, chó lạ, xe máy ra vào, dốc trơn. Đừng giao con cho trẻ trong nhà trông.
- Dạy con cảm ơn và chào khi về. Một lời cảm ơn, một bức tranh con vẽ tặng bạn nhỏ, là kỷ niệm đẹp cho cả hai bên.
Nếu xảy ra va chạm giữa các con, như tranh đồ chơi, xô ngã, hãy giải quyết phía con mình trước, xin lỗi gia đình nếu con mình sai, và đừng để chuyện trẻ con thành chuyện người lớn. Trẻ con làm lành rất nhanh nếu người lớn không chen vào quá sâu.
Trẻ con phụ việc nhà, việc vườn: hiểu đúng, đừng xen vào
Ở nhà vườn, trẻ con phụ việc là chuyện bình thường: trông em, cho gà ăn, quét sân, nhặt cà phê rụng mùa thu hoạch, đem cơm ra rẫy cho bố mẹ. Đó là cách nhiều gia đình nông thôn dạy con, và cũng vì nhà thiếu người làm vào mùa bận. Khách thành phố đôi khi thấy lạ, có người buột miệng "nhỏ vậy mà phải làm".
Đừng bình luận như vậy trước mặt trẻ hay gia đình. Phụ việc nhà vừa sức không phải là ngược đãi, và gia đình sẽ thấy bị phán xét. Nếu thật sự thấy điều gì không ổn về an toàn của trẻ, như để trẻ nhỏ pha thuốc phun cây, hãy nhẹ nhàng nói với người lớn theo hướng lo cho các em, không theo hướng chỉ trích.
Ngược lại, bạn có thể làm cùng các em những việc nhẹ: cùng quét sân, cùng nhặt quả, cùng cho gà ăn. Đó là cách gần gũi nhất, và trẻ con thường rất hãnh diện khi được dạy khách một việc mình làm giỏi.
Khi trẻ trong nhà bám khách quá: từ chối nhẹ nhàng
Có những em rất quý khách, theo bạn từ sáng đến tối, muốn ngủ chung phòng, đòi đi chơi cùng. Điều này dễ thương, nhưng cũng làm bạn mệt và có khi làm bố mẹ các em ngại. Từ chối không có nghĩa là lạnh lùng.
Hãy hẹn giờ rõ ràng: "Giờ cô đi nghỉ một lúc, chiều cô ra chơi tiếp với con nhé." Giữ lời hẹn. Nếu cần ra ngoài một mình, nói với bố mẹ các em để họ gọi con về, đừng lén đi làm các em buồn.
Ngày về, chào tạm biệt từng em. Trẻ con nhớ rất lâu những người khách đối xử tử tế với mình. Nếu bạn định giữ liên lạc với gia đình, có thể hứa gửi ảnh, gửi sách, và nhớ làm đúng lời hứa.
Một lời hứa không giữ, như hứa gửi quà mà quên, làm trẻ con buồn lâu hơn người lớn tưởng. Nếu không chắc mình làm được, đừng hứa. Một cái ôm tạm biệt có bố mẹ các em đứng cạnh, một lời dặn học ngoan, là đủ để chuyến ở nhà dân khép lại nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho tiền trẻ con trong nhà dân không?
Không nên. Tiền làm trẻ hiểu khách là nguồn xin, dễ thành thói quen. Nếu muốn cảm ơn bằng tiền, hãy đưa cho bố mẹ hoặc ông bà, gộp vào tiền ở. Với trẻ, sách vở, bút màu hay một buổi chơi cùng là đủ.
Mang quà gì cho trẻ em vùng hồ Tà Đùng?
Sách truyện, vở, bút màu, đồ chơi trí tuệ đơn giản, mỗi em một món, đưa qua tay bố mẹ. Hạn chế bánh kẹo nhiều đường, nước ngọt và đồ đắt tiền. Hỏi trước nhà có mấy con, các con bao nhiêu tuổi để chọn cho hợp.
Có được chụp ảnh trẻ con trong nhà dân không?
Chỉ khi bố mẹ hoặc người lớn trong nhà đồng ý. Không chụp lúc trẻ tắm, thay đồ, khóc. Muốn đăng mạng phải hỏi thêm lần nữa, không gắn vị trí nhà, không ghi tên trường, ưu tiên ảnh không rõ mặt.
Mang con nhỏ đến ở nhà dân có ổn không?
Ổn nếu bạn trông con sát, dặn con nếp nhà trước khi đến, và chọn nhà có điều kiện vệ sinh, an toàn vừa với tuổi con. Nhà vườn có hoá chất, bồn nước, chó, dốc trơn, nên không giao con cho trẻ trong nhà trông.
Trẻ trong nhà muốn chơi điện thoại của khách thì sao?
Cho xem một lúc ngắn cũng được, nhưng nên hỏi bố mẹ các em trước và giới hạn thời gian. Nhiều nhà hạn chế con dùng điện thoại. Rủ các em chơi trò ngoài trời, gấp giấy, vẽ tranh thường vui lâu hơn.