Phần lớn homestay có chủ ở cùng quanh hồ Tà Đùng nấu cơm cho khách nếu được đặt trước, thường là từ sáng hôm đó hoặc từ hôm trước, vì chủ nhà phải đi chợ trung tâm xã hoặc hái rau, bắt gà trong vườn từ sớm. Khi đặt, bạn nên báo số người, giờ ăn, người ăn chay, người dị ứng và mức cay mặn mong muốn; còn món cụ thể thường để chủ nhà quyết theo những gì có trong ngày.
Bữa cơm nhà không phải bữa ăn nhà hàng. Nó gần với việc được mời ăn ở nhà một người quen hơn: món giản dị, nấu theo tay người trong nhà, có khi dọn chung mâm với gia đình. Với nhiều khách, đây lại là phần nhớ nhất của chuyến đi.
Bài này nói về cách đặt bữa, cách báo nhu cầu ăn uống, chuyện ăn chung mâm hay ăn riêng và vài phép lịch sự bên mâm cơm. Chuyện đặc sản vùng hồ, quán ăn ven hồ hay nướng ngoài trời thuộc những trang khác và không bàn ở đây.
Vì sao bữa cơm nhà phải đặt trước?
Ở thành phố, nhà hàng có sẵn nguyên liệu, gọi lúc nào cũng có. Ở một homestay ven đồi quanh hồ, chủ nhà mua đồ theo bữa. Chợ và tiệm thực phẩm tập trung ở trung tâm xã, cách nhiều homestay một quãng đường đất, và chủ thường đi chợ một lần vào buổi sáng. Rau trong vườn thì hái được, nhưng thịt, cá, đậu phụ hay gia vị thiếu thì phải mua. Báo muộn, chủ không kịp đi.
Thêm một lý do ít ai để ý: chủ nhà còn việc vườn. Vào ngày mùa, cả nhà có khi ở ngoài rẫy tới chiều. Nếu biết trước tối nay có bốn người khách ăn, họ sẽ sắp xếp để một người về sớm nấu. Không biết trước thì đến giờ cơm, nhà chỉ có nồi cơm cho người nhà.
Vì vậy câu hỏi "nhà mình có nấu cơm cho khách không, báo trước bao lâu" nên nằm ngay trong lúc hỏi phòng. Có nhà cần báo từ hôm trước, có nhà chỉ cần báo trước buổi trưa. Có nhà chỉ nấu bữa tối, bữa sáng để khách tự lo hoặc chỉ có món đơn giản. Hỏi rõ từng bữa, đừng mặc định.
Nếu đã đặt mà kế hoạch thay đổi, chẳng hạn quyết định ở lại ven hồ ăn tối, hãy nhắn hủy càng sớm càng tốt. Chủ nhà đã mua đồ cho bạn; báo sớm thì họ còn kịp xoay xở, báo sát giờ là để họ chịu phần thiệt.
Báo nhu cầu ăn uống thế nào cho rõ
Một tin nhắn đặt bữa tốt nên đủ những ý dưới đây. Gửi bằng chữ để chủ nhà xem lại được khi đi chợ:
- Số người ăn, trong đó có bao nhiêu trẻ nhỏ.
- Bữa nào: sáng, trưa hay tối, và giờ dự kiến về đến nhà.
- Người ăn chay: chay hẳn hay chỉ không ăn thịt, có ăn trứng, ăn nước mắm không.
- Người dị ứng: tên thứ dị ứng cụ thể như tôm, cua, đậu phộng, và mức độ, ví dụ "dị ứng nặng, chạm vào cũng không được".
- Khẩu vị chung: ít cay, ít mặn, không bột ngọt, hoặc ăn gì cũng được.
- Thứ bạn muốn thử nếu có: rau vườn nhà, cá hồ nếu nhà có người đánh bắt, món nhà hay nấu.
- Hỏi luôn: bữa ăn tính riêng hay đã gồm trong tiền phòng, để khỏi ngại khi trả.
Mục dị ứng phải viết thật rõ. Một bữa cơm gia đình dùng chung dao thớt, chung chảo, chung chén nước chấm; người nấu không quen với chuyện dị ứng có thể nghĩ "chỉ một chút mắm tôm không sao". Ghi rõ mức độ để chủ hiểu đây là chuyện sức khoẻ, không phải kén ăn. Người dị ứng nặng nên mang theo thuốc của mình như vẫn làm ở nhà và cân nhắc tự chuẩn bị một phần ăn riêng.
Với người ăn chay, vùng nông thôn thường hiểu "ăn chay" theo nhiều cách. Có nhà nghĩ ăn chay là không ăn thịt nhưng vẫn nêm nước mắm. Nói cụ thể mình tránh những gì sẽ giúp chủ nấu đúng mà không phải đoán.
Ăn chung mâm với chủ hay ăn riêng: hai kiểu và điều nên biết
Tuỳ từng nhà, bữa cơm của khách có thể được dọn chung với gia đình hoặc dọn riêng ở bàn của khách. Cả hai đều bình thường, mỗi kiểu có cái hay riêng:
| Ăn chung mâm với gia đình | Ăn riêng ở bàn khách | |
|---|---|---|
| Không khí | Gần gũi, nghe chuyện nhà, chuyện vùng đất | Thoải mái, nói chuyện riêng với nhóm mình |
| Món ăn | Ăn theo mâm nhà, ai thích món nào gắp món đó | Dọn theo phần đã đặt |
| Giờ giấc | Theo giờ cơm của nhà, nên về đúng giờ | Có thể lệch giờ một chút nếu báo trước |
| Hợp với | Người đi một mình, cặp đôi thích trò chuyện | Nhóm bạn muốn riêng tư, người ít nói |
| Điều cần giữ | Phép ăn uống chung mâm, chờ chủ mời | Dọn gọn chén bát sau khi ăn |
Nếu được mời ăn chung mà bạn muốn ăn riêng, cứ cảm ơn và nói nhẹ nhàng, chẳng hạn "Tụi em đi đường mệt, cho tụi em ăn ở hiên được không anh chị". Không ai giận vì một lời từ chối lịch sự. Ngược lại, nếu bạn muốn ăn chung mà nhà dọn riêng, có thể hỏi một câu, nhưng đừng nài nếu chủ ngần ngại; có gia đình muốn giữ bữa cơm nhà cho riêng người nhà.
Bữa ăn chung mâm thường là lúc dễ hỏi chuyện vùng đất nhất: nhà lên đây lập nghiệp từ khi nào, mùa nước hồ lên xuống ra sao, vườn trồng những gì. Chỉ nhớ nhường thời gian cho chủ ăn, đừng biến bữa cơm thành buổi phỏng vấn.
Phép lịch sự bên mâm cơm nhà
Chờ chủ mời rồi mới cầm đũa. Ở nhiều gia đình Việt, người lớn tuổi nhất hoặc chủ nhà mời trước rồi mọi người mới ăn. Khách nên theo nếp này. Khi chủ nói "ăn đi, ăn tự nhiên", lúc đó mới bắt đầu.
Gắp vừa phải, không lựa món. Mâm cơm nhà chia cho cả người nhà lẫn khách. Gắp phần thịt, cá vừa đủ, không lật đĩa lựa miếng ngon, không gắp hết một món mình thích. Rau thì thường thoải mái hơn.
Khen món thật lòng, góp ý khéo. Một câu khen cụ thể như "rau này ngọt quá, nhà trồng hả chị" làm chủ vui hơn câu khen chung chung. Nếu món quá mặn hay quá cay, không cần nói ngay bên mâm; nhắn riêng cho bữa sau là đủ.
Từ chối rượu không cần giải thích dài. Bữa tối ở vùng quê đôi khi có rượu mời. Bạn không phải uống nếu không muốn. Một câu "em không uống được, em xin phép uống nước" là đủ, nói vui vẻ và nhất quán. Người lái xe thì càng có lý do để từ chối.
Phụ dọn nếu thấy hợp. Ăn chung mâm xong, khách phụ bưng chén bát ra chỗ rửa là cử chỉ được quý. Nếu chủ nói "để đó", cảm ơn và không giành rửa; có nhà không muốn khách động vào bếp.
Trả tiền bữa ăn và chuyện "ăn ké" mâm nhà
Tiền bữa cơm ở homestay được tính theo nhiều cách. Có nhà gộp bữa sáng vào tiền phòng, bữa tối tính riêng theo đầu người. Có nhà tính theo mâm, nấu bao nhiêu món tuỳ số khách. Có nhà để khách gửi tiền đi chợ rồi nấu giúp. Không cách nào sai, miễn là nói rõ từ trước. Cái gây khó xử nhất là lúc trả phòng mới phát hiện hai bên hiểu khác nhau.
Vì vậy khi đặt bữa, hỏi một câu đơn giản: "Bữa tối nay tính thế nào anh chị, em gửi lúc nào?". Hỏi thẳng như vậy không bất lịch sự, ngược lại giúp chủ nhà đỡ ngại khi phải nhắc tiền khách. Nếu chủ nói "thôi khỏi, ăn chơi với nhà", bạn có thể nhận lời, rồi cảm ơn lại bằng cách khác như mua nông sản của nhà hoặc quà nhỏ.
Có một tình huống hay gặp: bạn không đặt bữa, nhưng đến giờ cơm chủ nhà thấy bạn ở nhà nên mời "ăn ké" luôn. Đây là lời mời thật lòng ở nhiều gia đình vùng quê. Nếu đói và thấy thoải mái, cứ nhận, ăn vừa phải, sau đó hỏi chủ có cần tính không. Nếu không muốn, từ chối nhẹ nhàng. Đừng lần nào cũng nhận rồi coi như mặc định có cơm, vì phần ăn ấy vốn nấu cho người nhà.
Với nhóm ở nhiều ngày, có thể đề nghị góp tiền chợ cho cả nhà lẫn khách, ăn chung một mâm lớn. Cách này nhiều chủ nhà thích vì đơn giản, và khách được ăn đúng bữa cơm gia đình. Chỉ cần thống nhất trước ai đi chợ, góp bao nhiêu, ghi lại cho rõ.
Bữa sáng ở homestay: thường đơn giản, hỏi trước để khỏi chờ
Bữa sáng ở homestay có chủ ở cùng thường khác bữa tối. Nhiều nhà chỉ chuẩn bị những món nhanh như mì, bánh mì, xôi, trứng, hoặc cà phê pha phin từ hạt nhà trồng. Có nhà không nấu sáng mà chỉ chỉ cho khách chỗ ăn ở trung tâm xã. Điều quan trọng là hỏi từ tối hôm trước, để sáng ra bạn không ngồi chờ một bữa không có.
Nếu bạn định dậy thật sớm ngắm sương rồi đi thuyền, hãy nói giờ ra khỏi nhà. Chủ có thể chuẩn bị gói xôi hay bánh mì mang theo, hoặc dặn bạn tự lấy đồ ở bếp. Ngược lại, nếu nhóm bạn định ngủ muộn, báo để chủ không phải dậy nấu rồi để nguội.
Cà phê buổi sáng ở nhà làm vườn quanh hồ thường là cà phê của chính vườn nhà hoặc của hàng xóm. Nếu thích, bạn có thể hỏi mua vài gói mang về; đó cũng là một cách cảm ơn tự nhiên. Chuyện quà và lời cảm ơn có bài riêng trong danh mục này.
Khi bữa ăn không như mong đợi
Có khi bữa cơm nhà không hợp khẩu vị: mặn hơn bạn quen, ít món hơn bạn tưởng, hoặc có món bạn không ăn được. Phản ứng đầu tiên nên là hiểu rằng đây là cơm nhà nấu theo khẩu vị địa phương, không phải nhà hàng chiều khách. Nhiều gia đình lên vùng hồ lập nghiệp từ nhiều tỉnh khác nhau, mỗi nhà một kiểu nêm nếm.
Nếu ở nhiều bữa, góp ý cho bữa sau bằng một tin nhắn ngắn, nói theo hướng mong muốn chứ không chê: "Bữa tối nay anh chị nấu nhạt hơn chút giúp em nha, em ăn mặn không quen". Chủ nhà nhận được góp ý cụ thể thì sửa được; nhận được lời chê chung chung thì chỉ thấy buồn.
Trường hợp phần ăn khác hẳn điều đã thoả thuận, ví dụ đã báo dị ứng mà vẫn có món đó, hãy nói ngay một cách bình tĩnh và không ăn món ấy. Đây là chuyện an toàn, không phải chuyện khẩu vị. Còn khi bữa ăn bị tính thêm tiền ngoài thoả thuận, cách xử lý nằm ở danh mục sự cố và quyền của khách.
Cũng nên tự hỏi mình đã báo đủ chưa. Phần lớn những bữa không như ý bắt nguồn từ tin nhắn đặt bữa quá ngắn, kiểu "tối nay nấu cho em bốn người", mà không có ý nào về khẩu vị hay giờ về.
Câu hỏi thường gặp
Homestay ở Tà Đùng có nấu ăn cho khách không?
Nhiều homestay có chủ ở cùng nhận nấu cơm cho khách nếu được đặt trước, nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Hỏi ngay khi đặt phòng: nhà có nấu không, nấu bữa nào, cần báo trước bao lâu, và tiền ăn tính riêng hay gộp.
Cần đặt bữa cơm ở homestay trước bao lâu?
Thường là từ hôm trước hoặc từ sáng hôm đó, vì chủ phải đi chợ ở trung tâm xã và sắp xếp người nấu. Mỗi nhà một khác, nên hỏi cụ thể và báo càng sớm càng tốt, nhất là khi đi đông hoặc có người ăn chay.
Người ăn chay ở homestay vùng quê có được nấu riêng không?
Thường là được nếu báo trước và nói rõ mức chay: chay hẳn, không ăn thịt nhưng ăn trứng, có dùng nước mắm hay không. Nói rõ giúp chủ nấu đúng mà không phải đoán.
Bị dị ứng thức ăn thì có nên ăn cơm nhà ở homestay không?
Vẫn được, miễn là báo rõ tên thứ dị ứng và mức độ bằng tin nhắn. Người dị ứng nặng nên mang theo thuốc như vẫn làm ở nhà và cân nhắc tự chuẩn bị phần ăn riêng, vì bếp gia đình dùng chung dụng cụ.
Được mời ăn chung mâm với gia đình chủ mà muốn ăn riêng thì nói sao?
Cảm ơn và nói nhẹ nhàng, ví dụ nhóm đi đường mệt muốn ăn ở hiên cho thoải mái. Chủ nhà phần lớn đều hiểu, không ai giận vì một lời từ chối lịch sự.
Đã đặt cơm mà đổi kế hoạch thì phải làm gì?
Nhắn hủy càng sớm càng tốt. Chủ đã mua đồ cho bạn, báo sớm thì họ còn kịp xoay xở. Nếu báo sát giờ, nên chủ động hỏi có cần bù phần đồ đã mua không.