Ở homestay có chủ sống cùng quanh hồ Tà Đùng, bạn không bắt buộc phải mang quà hay gửi thêm tiền; một lời cảm ơn cụ thể, trả đủ các khoản đã thoả thuận và giữ nhà người ta gọn gàng đã là cách cảm ơn đúng mực. Nếu muốn làm thêm, một món quà nhỏ từ quê mình, việc mua nông sản của chính nhà chủ hay một khoản gửi riêng khi chủ đã giúp nhiều việc ngoài phòng ở đều là những cách được quý.
Điều khó là chọn cách nào cho hợp, để chủ nhà vui chứ không ngại. Quà quá đắt làm người nhận lúng túng, tiền đưa không khéo nghe như ban phát, còn từ chối thẳng món chủ biếu lại dễ làm người ta chạnh lòng.
Bài này đi qua chuyện mang quà, gửi thêm tiền, mua nông sản, những thứ nên tránh tặng, chuyện nhận quà biếu lại từ nhà vườn, và lời cảm ơn lúc chia tay.
Có cần mang quà khi ở homestay có chủ ở cùng không?
Homestay là một dịch vụ, bạn đã trả tiền phòng và các khoản kèm theo. Về nguyên tắc, không có nghĩa vụ phải mang quà. Không chủ nhà nào đánh giá khách qua món quà, và đa số cũng không chờ đợi điều đó. Một vị khách đúng giờ, giữ nhà sạch, nói năng lịch sự đã là vị khách đáng nhớ.
Tuy vậy, ở cùng chủ nhà khác ở khách sạn. Bạn ngồi chung hiên, có khi ăn chung mâm, được chỉ đường, được gọi thuyền giúp. Mối quan hệ ấy gần với làm khách nhà người quen hơn. Nhiều người thấy tự nhiên khi mang theo chút quà, như cách vẫn làm khi về quê thăm họ hàng.
Nếu mang quà, nên nghĩ đó là lời chào chứ không phải trả ơn. Một gói bánh, hộp trà từ nơi bạn sống, đưa lúc mới đến cùng câu "chút quà quê em, anh chị dùng thử", vừa mở đầu câu chuyện, vừa cho chủ nhà biết bạn đến từ đâu. Đưa lúc mới đến thường tự nhiên hơn đưa lúc về.
Nếu không mang gì, cũng không sao. Cách cảm ơn quan trọng hơn là thái độ trong suốt những ngày ở, và những việc bạn làm sau khi về.
Những món quà nhỏ hợp với một gia đình làm vườn
Quà cho chủ homestay vùng hồ nên nhỏ, dùng được, và mang dấu ấn nơi bạn sống. Mấy gợi ý thường được đón nhận:
- Đặc sản khô của quê bạn: bánh, mứt, trà, nước mắm, đồ khô dễ mang qua chặng đường dài và không cần tủ lạnh.
- Thứ ở vùng hồ khó mua: chủ nhà sống xa thành phố, một số món quen ở đô thị lại hiếm ở vùng quê. Nếu đã quen chủ từ lần trước, hỏi xem nhà cần gì.
- Đồ dùng học tập cho trẻ trong nhà: bút, vở, sách tranh, chỉ khi bạn biết nhà có con nhỏ và đưa qua bố mẹ, không đưa thẳng cho trẻ.
- Ảnh đẹp bạn chụp ở nhà họ: gửi lại những tấm ảnh hiên nhà, vườn cây, sương sớm mà chủ có thể dùng. Nhiều homestay nhỏ rất cần ảnh thật để giới thiệu.
- Một món nấu chung: nếu bạn giỏi nấu một món quê mình, xin phép nấu một bữa mời cả nhà chủ. Món quà này thường được nhớ lâu nhất.
Tiêu chí chung là quà không làm chủ nhà phải nghĩ cách đáp lại. Một món quà giá trị lớn khiến chủ ngại, có khi lại tìm cách biếu ngược bạn bao cà phê, bao tiêu, và rồi cả hai cùng lúng túng.
Với ảnh, nhớ hỏi chủ có muốn dùng không và có cần bạn ghi tên người chụp không. Nhiều khách đã giúp homestay nhỏ có bộ ảnh tốt hơn cả ảnh thuê chụp, chỉ bằng cách gửi lại những gì mình chụp được.
Có nên gửi thêm tiền cho chủ homestay?
Không bắt buộc. Ở Việt Nam, gửi thêm tiền cho người phục vụ chưa phải là quy ước chung, nhất là ở homestay gia đình. Bạn đã trả đủ tiền phòng và các khoản thoả thuận thì không ai trách.
Hợp khi chủ đã giúp nhiều ngoài phòng ở. Chủ chở bạn ra trung tâm xã giữa trưa, thức chờ bạn về muộn, đi tìm thuốc khi con bạn sốt, đó là những việc ngoài dịch vụ. Một khoản gửi riêng lúc này là cách cảm ơn hợp lý.
Đưa khéo, kèm lời. Đặt tiền trong một phong bì hoặc gấp gọn, đưa tận tay và nói rõ lý do: "Hôm qua chị chạy đi mua thuốc giúp em, em gửi chị chút tiền xăng". Có lời đi kèm, khoản tiền thành lời cảm ơn chứ không thành sự ban phát.
Chủ từ chối thì không ép. Nhiều chủ nhà vùng quê ngại nhận tiền ngoài. Nếu họ từ chối hai lần, cảm ơn và chuyển sang cách khác như mua nông sản hay giới thiệu khách.
Gửi riêng cho người làm. Ở homestay có người dọn phòng, nấu bếp không phải người nhà, có thể gửi riêng cho họ qua tay chủ hoặc tận tay, kèm lời cảm ơn.
Mua nông sản của nhà chủ: cảm ơn mà không ai ngại
Hầu hết gia đình mở homestay quanh hồ Tà Đùng đều có vườn: cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ, mắc ca hay rau trái theo mùa. Mua lại một ít sản phẩm của nhà là cách cảm ơn tự nhiên nhất. Chủ có thêm thu nhập trực tiếp, bạn có quà mang về, và không ai thấy ngại như khi đưa tiền.
Cách hỏi đơn giản: "Nhà mình có bán cà phê không chị, em muốn mua ít về làm quà". Hỏi giá rõ ràng, không mặc cả gắt; giá nông sản bán tại vườn thường đã sát. Nếu mua trái cây, hỏi mùa nào nhà có, trái chín hay còn ương, mang đi đường xa có được không.
Có nhà rang xay cà phê tại chỗ, có nhà chỉ bán hạt nhân hoặc trái tươi. Đừng ép chủ rang hay đóng gói theo ý mình nếu nhà không quen làm. Mang theo túi kín hay hộp từ nhà để đựng cũng là một cách giúp.
Vùng hồ giáp rừng đặc dụng, nên có một nguyên tắc rõ: chỉ mua nông sản trồng trong vườn. Không mua lan rừng, mật ong không rõ nguồn được giới thiệu là "ong rừng", gỗ, cây con lấy từ rừng hay động vật hoang dã. Chủ nhà tử tế sẽ không bán những thứ này; nếu ai đó mời, từ chối.
Nếu thích sản phẩm, xin số để đặt mua lần sau gửi xe về thành phố. Một khách quen mua hằng năm có giá trị với gia đình làm vườn hơn mọi lời khen.
Quà nên tặng và những thứ nên tránh
Có những món tưởng hay nhưng lại làm chủ nhà khó xử. Bảng dưới gom lại để bạn chọn nhanh:
| Nên | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| Đồ khô, bánh trà quê bạn | Đồ tươi dễ hỏng qua chặng đường dài | Đến nơi đã hỏng, chủ phải bỏ đi |
| Quà nhỏ, giá trị vừa phải | Quà đắt tiền, đồ điện tử | Chủ ngại nhận, lại tìm cách đáp lễ |
| Đồ dùng cho trẻ, đưa qua bố mẹ | Bánh kẹo phát thẳng cho trẻ, chụp ảnh lúc phát | Thiếu tôn trọng gia đình, giống làm từ thiện phô trương |
| Hỏi trước nhà có uống rượu không | Mang rượu bia đến nhà không uống | Có gia đình kiêng rượu vì sức khoẻ hay nếp nhà |
| Ảnh đẹp chụp ở nhà họ, gửi kèm lời | Đăng ảnh nhà họ khi chưa hỏi | Nhà riêng, trẻ con, cần được đồng ý |
| Mua nông sản của nhà | Đòi mua đồ rừng, thú rừng | Vi phạm pháp luật, làm khó chủ nhà |
Dòng về trẻ em đáng nhấn mạnh. Ở các vùng xa, đôi khi khách mang kẹo, quần áo cũ phát cho trẻ trong thôn rồi chụp ảnh đăng lên mạng. Dù ý tốt, cách làm ấy khiến trẻ quen xin, và gia đình bị đặt vào vị trí "được cho". Muốn giúp trẻ em trong vùng, hãy làm qua các kênh có tổ chức như nhà trường, chính quyền xã, và không biến điều đó thành phần trình diễn của chuyến đi.
Khi chủ nhà biếu lại: nhận thế nào cho phải
Ở nhà vườn quanh hồ, chuyện khách vừa đưa quà xong đã được biếu lại là rất thường. Lúc ra về, chủ có thể dúi cho một túi trái cây đang mùa, mấy trái bơ, một gói cà phê nhà rang, có khi cả một bao nhỏ. Với gia đình làm vườn, biếu thứ nhà mình trồng được là cách tiễn khách tự nhiên nhất, không phải phép xã giao miễn cưỡng.
Cách đáp đúng thường là nhận, cảm ơn cụ thể và đừng vội móc tiền ra trả. Đưa tiền ngay cho món quà biếu dễ làm chủ nghĩ bạn coi đó là món hàng. Nếu món biếu quá lớn so với quà bạn mang, nói thật lòng "nhiều quá cô ơi, con lấy một ít thôi, phần còn lại cô để bán", hoặc xin mua thêm phần mình định mang về làm quà cho người khác.
Nghĩ trước chuyện mang đi. Đường về Sài Gòn hay các tỉnh miền Đông dài nhiều giờ; trái chín cây mau dập, nóng trong cốp xe là hỏng. Một số loại trái có mùi nặng như sầu riêng thường bị nhà xe từ chối chở hoặc buộc gói kín, nên hỏi nhà xe trước khi nhận. Nếu không mang được, nói thẳng với chủ và nhờ gửi lần sau qua xe, ghi rõ ai trả cước.
Nếu biết trước mình sẽ quay lại, có một cách đáp lễ rất hợp với nhà vườn vùng cao: lần sau mang lên thứ vùng hồ không có. Một gia đình trồng cà phê, sầu riêng giữa đồi thường thiếu đồ biển khô, đặc sản đồng bằng hay bánh trái quê bạn. Hỏi lúc chia tay "lần sau con lên, nhà mình thích quà gì dưới xuôi" vừa cho chủ thấy bạn muốn quay lại, vừa giúp món quà lần sau đúng thứ nhà dùng. Đổi qua đổi lại như vậy, quan hệ giữa khách và chủ thành quan hệ giữa hai nhà, chứ không còn là chuyện ai nợ ai một món quà.
Món biếu không dùng hết cũng đừng bỏ lại trong phòng. Chủ dọn phòng thấy quà mình biếu nằm đó sẽ buồn hơn nhiều so với một lời từ chối khéo ngay lúc đưa.
Lời cảm ơn lúc chia tay: nói gì cho cụ thể
Lời cảm ơn có giá trị nhất thường không nằm trong món quà mà trong mấy câu nói lúc ra về. Một câu chung chung như "cảm ơn anh chị nhiều nha" ai cũng nói. Một câu nhắc đúng việc chủ đã làm, như "hôm qua nhờ chú gọi thuyền sớm mà tụi con kịp thấy sương trên hồ", cho chủ biết bạn đã để ý và trân trọng.
Trước lời cảm ơn là những việc khép lại chuyến ở cho sòng phẳng: trả đủ các khoản phát sinh như bữa ăn, đồ nhờ mua, tiền thuyền gửi qua chủ; trả chìa khoá đúng chỗ; để phòng gọn. Một lời cảm ơn đến sau một hoá đơn còn treo nghe không trọn.
Nếu chủ đi rẫy từ sớm và bạn không kịp chào, để lại một mảnh giấy ngắn trên bàn hoặc nhắn một tin. Viết tay vài dòng, ký tên, là kiểu cảm ơn nhiều gia đình giữ lại lâu.
Hai việc thường đi liền sau lời cảm ơn có bài riêng ở trang này: viết đánh giá trung thực sau chuyến đi nằm ở danh mục sự cố và quyền của khách; hỏi thăm, gửi quà và quay lại sau chuyến đi nằm ở danh mục homestay nhà dân.
Câu hỏi thường gặp
Ở homestay có cần mang quà cho chủ nhà không?
Không bắt buộc. Bạn đã trả tiền phòng và các khoản thoả thuận. Nếu muốn, một món quà nhỏ từ quê mình đưa lúc mới đến là lời chào tự nhiên, không cần đắt tiền.
Có nên gửi thêm tiền cho chủ homestay không?
Không phải quy ước chung, nhưng hợp khi chủ đã giúp nhiều việc ngoài phòng ở như chở đi, mua thuốc, chờ khách về muộn. Đưa khéo, kèm lời nói rõ lý do; nếu chủ từ chối thì không ép.
Mua cà phê của chủ homestay ở Tà Đùng có nên mặc cả không?
Không nên mặc cả gắt. Giá bán tại vườn thường đã sát, và mua nông sản là một cách cảm ơn. Hỏi giá rõ ràng, mang túi đựng từ nhà, và xin số để đặt lần sau nếu thích.
Có nên mang bánh kẹo phát cho trẻ em trong thôn không?
Không nên phát thẳng và chụp ảnh lúc phát. Cách đó khiến trẻ quen xin và gia đình thấy bị đặt vào thế được cho. Quà cho trẻ trong nhà chủ thì đưa qua bố mẹ; muốn giúp nhiều hơn thì làm qua nhà trường hay chính quyền xã.
Chủ homestay biếu trái cây, cà phê lúc về thì có nên trả tiền không?
Thường không nên trả tiền ngay cho món biếu, vì dễ làm chủ thấy quà của mình bị coi như hàng. Nhận, cảm ơn cụ thể; nếu món biếu quá nhiều thì xin lấy ít hơn hoặc xin mua thêm phần mình muốn mang về làm quà.
Có nên mua lan rừng hay mật ong rừng khi ở homestay vùng hồ không?
Không nên mua những thứ được giới thiệu là lấy từ rừng, vì vùng hồ giáp rừng đặc dụng và việc khai thác có thể vi phạm pháp luật. Chỉ mua nông sản trồng trong vườn của chủ nhà.